Koning en Keizerrijken Koning en Keizerrijken 
De geschiedenis van het Spaanse koningshuis Bourbon |
Vierenveertig jaar later werd Juan Carlos koning, overeenkomstig de wens van generaal Franco. In 1939 had Franco met zijn militaire bondgenoten de macht overgenomen, na een bloedige burgeroorlog die drie jaar woedde, aansluitend op vijf lange jaren republiekeins wanbeleid; deze oorlog kostte zeker 500.000 mensen het leven, en sommige schattingen spreken-maar dat is mogelijk overdreven-van een miljoen. Franco bleef na de burgeroorlog tot zijn dood aan de macht. Dit vormde het begin van een regime dat dood en verderf zaaide, leed, honger, isolatie van de rest van de wereld, en een achterstand op politiek, cultureel, economisch en sociaal gebied veroorzaakte waarvan de gevolgen tot op de huidige dag merkbaar zijn.
Het was Franco zelf die in 1947 het initiatief nam tot herstel van de monarchie (wat het ook altijd was geweest sinds Don Pelayo in de achtste eeuw de eerste katholieke koning werd). Franco benoemde in 1969 Juan Carlos tot zijn opvolger 'met de titel van koning'. Hij deed dit ondanks het feit dat hij zich zeer wel bewust was dat hij hiermee de wettige opvolger-de vader van Juan Carlos en hoofd van het koningshuis, die sinds 1943 in ballingschap leefde, passeerde. Dit doet echter niets af aan het feit dat Juan Carlos nu al 29 jaar de belichaming vormt van de moderne staat Spanje, een volledig in de westerse wereld geintegreerd land, met name waar het de buurlanden, Europese partners en Atlantische bondgenoten, betreft.
 |
Het langzame verval van de Spaanse monarchie, die ooit haar hoogtepunt vond onder de katholieke koningen, Isabella I en Ferdinand V, die erin slaagden tegen het einde van de vijftiende eeuw geheel Spanje te verenigen, was blijkbaar niet te stuiten. Spanje was een prestigieuze mogendheid ten tijde van de Habsburgers, en bleef dat onder een aantal leden van het huis Bourbon, onder wie de stichter van de dynastie, Filips van Anjou, en Karel III. Karel IV, Ferdinand VII, Isabella II, de regentschappen van Maria Christina van Bourbon (de koningin die regentes was tot Isabella meerderjarig werd), Maria Chrstina van Oostenrijk is het niet gelukt. De korte regeringsperioden van 'vreemde' koningen, Jozef Napoleon (1805-1814), en Amadeo de Saboya (1871-1873) boden evenmin soelaas.
De jonge Alfonso XIII (gekroond op zestienjarige leeftijd in 1902) slaagde er niet in deze tendens tot vernietiging van de monarchie te keren. Integendeel, hij zou meer dan eens het doelwit van een aanslag worden, al bleef hij daarbij ongedeerd. Een aanslag vond plaats in 1906 te Madrid op de dag dat hij in het huwelijk trad met Victoria Eugenie van Battenberg (een kleindochter van de Engelse koningin Victoria), een andere tijdens een officieel bezoek aan Parijs. Bovendien moest hij meemaken hoe twee van zijn premiers Jose Canalejas en Eduardo Dato, te Madrid door anarchisten werden vermoord.
Na vele pogingen om tot een burgerregering te komen, kwam er aan zijn bewind een einde toen generaal Miguel Primo de Rivera in 1923 de macht greep, en behield tot 1930. Het bleek al snel dat de koning een kapitale fout had gemaakt: de ambitieuze militaire dictator had hem verzekerd dat hij de troon zou behouden, maar het resultaat was een grote verslechtering van de politieke en sociale situatie van het land; bovendien raakte hij geisoleerd van het volk. Hoewel Primo de Rivera zich staande hield, voornamelijk dank zij de vele ingrijpende verbeteringen in de archaisch infrastructuur van het land, werd hij nimmer gerespecteerd of geliefd; in 1930 ten slotte, werd hij uit zijn ambt ontheven. Toen de koning echter de akte van benoeming tekende van Damaso Berenguer, ook een generaal, wist iedereen dat hij zijn laatste troef uitspeelde. Het enige dat werkelijk diende te gebeuren, was het uitschrijven van nationale verkiezingen-die dan ook plaatsvonden op 12 april 1931. De regering won, maar verloor zetels in de grote steden; resultaat was dat het volk een republiek eiste en de monarchie verwierp.
Het offer van Alfonso XIII, een boeiende historische persoonlijkheid, was echter vergeefs. Hoewel de republiek de mensen meer vrijheid bood, eindigde de periode met oorlog, en daarmee met de verdeling van Spanje in twee kampen. Nimmer werd dit levendiger verwoord dan in de profetische regels van de beroemde Spaanse dichter Antonio Machado, die als balling stierf in Coilliure in Frankrijk, een paar weken na het einde van de oorlog.
'Klein land, Spanje, komt in deze wereld-dat God je behoedde-Een van deze Spanjes zal het bloed in je aderen doen stollen.'
De gevolgen van de burgeroorlog waren verschrikkelijk. Honderdduizenden Spanjaarden ontsnapten aan de dood door het land te ontvluchten (eerst Europa in, later in grote aantallen naar Zuid-en Midden-Amerika), vele anderen vonden de dood, werden gevangen genomen, leden onbeschrijflijke armoede, of werden verbannen. Nog vele jaren na de oorlog was er in Spanje weinig voedsel, om van vrijheid niet te spreken. Het land was afgesneden van de rest van de wereld door de onbuigzaamheid van een 'visionaire geest' die zichzelf Caudillo (leider) van Spanje noemde en sprak van zijn Heilige Kruistocht; deze man meende slechts aan God en de Historie verantwoording verschuldigd te zijn.
niettemin flakkerde door de oorlog bij Alfonso XIII de hoop op dat ooit hij, of zijn derde zoon en vijfde kind Juan, de monarchie zou kunnen herstellen, wanneer Franco succes zou boeken. Juan was erfgenaam omdat zijn beide broers, Alfonso en Jaime, schriftelijk afstand hadden gedaan van al hun aanspraken op de troon. In het geheim zond Alfonso XIII derhalve een boodschap naar Spanje waarin hij anbood aan Franco's zijde te strijden. Een vernietigende afwijzing werd zijn deel:
'Koninklijke Hoogheid, u leven is veel te kostbaar om in oorlogstijd te riskeren.'
Dit gaf hem hoop, zij het slechts voor zeer korte tijd
Tijdens hun verbanning ontstonden er conflicten tussen Alfonso XIII en zijn vrouw Victoria Eugenie. Dit ging zo ver dat zij weliswaar niet officieel uit elkaar gingen, maar wel apart leefden: de koning in Rome en de koningin in Lausanne.
 |
Hoewel Juan Carlos niet door geboorte was voorbestemd koning te worden, gebeurde dit door een van de meest vreemde grillen van de historie. Zijn vader Don Juan was het vijfde kind en de derde zoon van koning Alfonso XIII en koningin Victoria Eugenie en derhalve derde in successie (de Spaanse Constitutie laat het mannelijk opvolgingsrecht voor het vrouwelijke gaan). Juan kon dus nooit verwachten dat hij hoofd van het Huis van Bourbon en van de Spaanse koninklijke familie zou worden; hij had ook geen aspiraties in die richting.
In feite was het zo dat hij in 1928 als vijftienjarige van zijn vader Alfonso XIII toestemming kreeg zich in te schrijven bij de San Fernando Marineopleiding in Cadiz in Spanje, omdat hij hoopte de rang van admiraal te bereiken. Met de komst van de republiek kon dit plan natuurlijk geen doorgang vinden, hoewel Juan van Bourbon zich wel, nadat de koninklijke familie Spanje had verlaten, verbond aan de Britse Koninklijke Marine, en bracht tot onderluitenant.
De troonopvolger, Alfonso, oudste broer van Juan verlangde te trouwen met een Cubaanse burgeres, geen prinses van koninklijke bloede dus. Dit zou een schending betekend hebben van een specifiek koninklijk decreet dat in Spanje in de achttiende eeuw was uitgevaardigd en waarbij troonopvolgers verplicht werden slechts te huwen met prinsen en prinsessen van koningshuizen. Een paar weken voor het huwelijk zond de erfgenaam, zonder autorisatie van de koning, zijn vader Alfonso XIII, een document waarin hij vrijwillig afstand deed van alle aanspraken op de troon, zowel voor zichzelf als voor zijn nageslacht. Hij leed aan hemofilie, en stierf op 31-jarige leeftijd, kinderloos, aan de gevolgen van een verkeersongeluk. De jongste broer van Juan en Alfonso, Gonzalo, was als twintigjarige al vier jaar eerder omgekomen, ook al bij een auto-ongeluk.
Dit ongeluk van Gonzalo vond plaats in 1934, en Jaime, de tweede zoon, werd de nieuwe prins van Asturie, een titel die sinds 1344 door alle troonopvolgers is gedragen tot het moment van hun troonsbesteiging. Jaime was zich echter bewust van zijn beperkingen, en ook hij besloot schriftelijk afstand van zijn rechten te doen, en van die van zijn zonen, Alfonso en Gonzalo.
Jaime was namelijk doof-stof als gevolg van een tweezijdige operatie aan de slaap, waarbij het gehoorbeentje met geweld werd gebroken, en leek derhalve niet de geschikte persoon om de verantwoordelijkheid op zich te nemen. Bovendien trouwde hij later met een burgeres, Emmanuela de Dampierre, wier ouders weliswaar aritocraten waren, maar niet van koninklijke bloede; dit feit sloot hem hoe dan ook uit van de troon.
Jaimes zoon, Alfonso, die in 1989 om het leven kwam bij een dwaas ski-ongeluk in de Verenigde Staten, poogde tijdens de nadagen van het Franco-regime nog wel de plaats van Juan Carlos van Bourbon in te nemen, nadat hij in 1972 in het huwelijk was getreden met Franco's favoriete kleindochter, Maria del Carmen Martinez Bordiu y Franco.
Bovenstaande was de reden dat Juan van Bourbon, destijds 21, en zijn toekomstige kinderen, troonopvolgers werden. Behalve prinses Maria del Pilar en prins Juan Carlos, waren er nog twee kinderen-Alfonso en Margarita. Alfonso kwam thuis om het leven als jongen van vijftien: zijn oudere broer, Juan Carlos, zat met een kleine revolver van hun vader te spelen, en realiseerde zich niet dat er een kogel in de kamer zat.
Het lot had echter nog een vreselijke klap in petto. Alfonso XIII kreeg een ernstige hartkwaal, en stierf uiteindelijk in het Grand Hotel in Rome, op de betrekkelijk jonge leeftijd van 54 jaar. Een paar weken tevoren had hij al zijn aanspraken vermaakt aan zijn zoon Juan, destijds 28 jaar oud. In 1941 werd Don Juan hoofd van de Spaanse koninklijke familie.
De Spaanse Burgeroorlog was twee jaar tevoren ten einde gekomen en de koninklijke familie was nog in het ongewisse omtrent de bedoelingen van generaal Franco, die zichzelf had uitgeroepen tot staatshoofd en permanent hoofd van de Spaanse regering. Aan de ene kant zond el general (zoals de Bourbons hem noemden) een soort rooksignaal uit als zou hij te zijner tijd de monarchie opnieuw installeren, 'wanneer de tijd daar rijp voor was'. Aan de andere kant was bij Don Juan, en ook bij Alfonso XIII, tijdens die laatste maanden van diens leven, de vrees gerezen dat Franco van zins was de absolute, dictatoriale macht tot zich te trekken. In 1942 besloten Juan en zijn familie het door de oorlog ontwrichte Rome te verlaten, en zich te vestigen in het vredige Lausanne in Zwitserland, waar Victoria Eugenie, koningin-moeder (die stief in 1969) nog steeds als balling verbleef. Vandaaruit zond Don Juan zijn eerste publieke boodschap de wereld in, via het Geneva Daily, waarin hij Franco herinnerde aan het feit dat de monarchie de oude, gevestigde staatsvorm van Spanje was, en dat hij daar hoofd van was. Hij kwam hier geregeld op terug, steeds in iets scherpere bewoordingen.
Pas in 1945 verbrak Don Juan officieel zijn banden met het regime-Franco, in een historisch document dat betekent dat bekend werd als het Manifest van Lausanne. Hij verklaarde daarin Franco tot een dictator die de macht tot zich had getrokken. Hij eiste dat Franco zou terugtreden, zijn falen zou erkennen, en de monarchie de ruimte zou bieden, de enige institutie immers die in staat zou zijn de tweedeling van Spanje ongedaan te maken en een systeem van vrijheid en democratie in het land te vestigen. Dit systeem, dat hij tot in details uiteenzette, bood in beginsel dezelfde vrijheid en democratie die de Spanjaarden nu ten tijde van Juan Carlos I genieten.
Franco reageerde met een absoluut verbod voor alle Spaanse media om ook maar iets te melden omtrent het Manifest of de persoon van Juan zelf, die vervolgens voorwerp werd van een nationale Lastercampagne uitgevoerd door de wetgevende machten en de partij van Franco.
Daar kwam nog bij dat het Franco-parlement, na een dubueus referendum met meer voor-stemmers dan er stemgerechtigden waren, in 1947 een wet ontwierp en uitvaardigde aangaande de opvolgingskwestie.
Deze wet hield in dat Franco's opvolger de 'titel van koning' zou dragen, maar specificeerde niet wie dat dan zou zijn, doch stelde slechts dat hij Spaans, mannelijk, ouder dan dertig, katholiek, en van koninklijke bloede diende te zijn.
