Koning en Keizerrijken Koning en Keizerrijken 
Queen Mother Elizabeth: Biografie
Achter het lieve oude-damesgezicht en de keurige pastelkleurige ensembles van de op 4 augustus geboren Queen Mum van Groot-Brittannië gaat nog steeds het kleine meisje schuil dat ooit de schrik én de vreugde was van alle bewoners van het Schotse Glamis Castle. Elizabeth en haar broertje David, de twee benjamins van de tien kinderen Bowes Lyon, haalden graag kwajongensstreken uit. Zoals die keer toen hun ouders, Lord en Lady Strathmore, een automobiel hadden aangeschaft-iets héél bijzonders in de eerste jaren van de vorige eeuw! Merry Mischief (vrolijk kattenkwaad), zoals haar bijnaam luidde, was toen een jaar of zes, en zij en haar broertje slaagden erin een voetbal tussen de voorwielen te verstoppe. Terwijl Lord en Lady Strathmore zich op de lederen achterbank installeerden voor een tochtje, omstuurd door huisknechten die met bont gevoerde plaids over hun knieën drappeerden, keken broer en zus braaf naast elkaar staand op het bordes toe. De chauffeur zette zijn stofbril op, greep het stuurwiel, liet het gaspedaal opkomen...waarna er een oorverdovende knal weerklonk. Toen de bevende man achter het stuur vandaan was geklommen om het automobiel aan een inspectie te onderwerpen, waren Elizabeth en David al lang gevlogen... Lady Strathmore, geboten Cecilia Cavendish-Bentick en al 38 jaar toen Elizabeth ter wereld kwam, was een sterke vrouw en een zeer liefhebbende moeder met Victoriaanse opvattingen. De spreuken die in die tijd op merklappen geborduurd werden, zoals 'Werk is de rente die je betaalt voor het leven', waren haar uit het hart hegrepen. Elizabeth's vader, Claude Bowes Lyon, 14-de graaf van Strathmore, was uit ander hout gesneden. Hij was een wat exentrieke man die het liefst rondliep in een oude regenjas, dichtgebonden met een stuk touw. Hij groef graag sloten en hakte met plezier bomen om. Voor de opvoeding van Elizabeth werd een kindermeisje aangetrokken, Clara Cooper Knight, wier naam al snel blijvend verbasterd werd tot Allah. Ze was de dochter van een van de pachters van het Schotse landgoed Glamis en zou ook de Nanny worden van Elizabeth's oudste dochter, de huidige koningin Elizabeth. Al het personeel op Glamis Castle was dol op de twee jongste kinderen Bowes Lyon. De huishoudster, mevrouw Thompson, schrijft in haar memoires vertederend over de keren dat Elizabeth en David bij de provisiekamer kwamen bedelen om lekkers. En ze herinnert zich dat de jonge Lady al vroeg doordrongen was van het belang van Good housekeeping. 'Het zou veel beter zijn als u de porties boter wat kleiner maakte; zei de kleine Elizabeth op een dag tegen haar. 'Mensen laten nu veel op hun bord liggen en dat is zonde'. Hoewel ze dol was op honden en paarden en graag indiaantje speelde, was Elizabeth ook op vertederende wijze vroegwijs. Haar moeder trof haar op 3-jarige leeftijd eens aan terwijl ze beleefd converseerde met bezoekers die te vroeg waren gearriveerd, thee voor hen schenkend waar ze zelf om had gebeld. De kleine Elizabeth had het niet van een vreemde, want Lady Strathmore was een zeer charmante gastvrouw, die graag dinner parties gaf en beroemde musici uitnodigde voor privé-concerten. Elizabeth en David luisterden soms stiekem naar die concerten, giechelend sigaretjes rokend, gezeten op kussentjes op de treden van een geheime stenen trap tussen de dikke muren van de salon van Glamis Castle. Het honderden jaren oude kasteel was een bron van vermaak voor de kinderen en bood de gelegenheid bezoekers schrik aan te jagen met verhalen over spoken, geesten en verborgen valluiken. Ondertussen werd Elizabeth's opvoeding zorgvuldig ter hand genomen.
Ze leerde van Allah het alfabeth aan de hand van de plaatjes op het behang van de kinderkamer en ze las graag, het liefst Schotse volksverhalen en avonturen over ridders en dames in nood.
Ze kreeg pianoles, leerde Frans en Duits en kreeg natuurlijk dansles om haar voor te bereiden op haar debuut in de Society.
Onder de inspirerende leiding van de oude, viool spelende dansleraar Mr. Neil leerden Elizabeth en David niet alleen de Quickstep, foxtrot en wals, maar ook de mazurka en de menuet.
Toen haar broertje naar kostschool ging, was Elizabeth aanvankelijk erg eenzaam.
Tot haar ouders ook haar naar school lieten gaan, een dagschool, de Misses Birthwistle's Academy, vlakbij het Londense huis van de familie aan St. Jame's Square.
Uit rapporten die nog steeds bewaard worden op de zolderkamer in de hoogste toren van Glamis Castle, blijkt dat de kleine Elizabeth vooral goed was in Engels en geschiedenis.
 Glamis Castle Het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog maakte echter voortijdig een einde aan de lessen. De oudere jongens Bowes Lyon-Patrick, Jock, Fergus en Michael-gingen allen in het leger. Elizabeth's zuster Rose volgde een spoedopleiding tot verpleegster en Glamis Castle werd ingericht als ziekenhuis. Samen met hun moeder verzorgden Elizabeth en Rose de gewonde soldaten, waarvan de eersten arriveerden in december van dat jaar. Ze werden ondergebracht in de fraai gelambriseerde eetkamer van het kasteel en zodra ze wat hersteld waren, zaten ze 's avonds in de salon, waar Rose piano speelde. Iedere morgen wachtte Elizabeth met angst en beven op de post, die inderdaad op een ochtend in september 1915 een noodlottig bericht bracht: broer Fergus, de grappenmaker van de familie, was gesneuveld in de slag bij Loos. In mei 1917 kwam bovendien het verpletterende bericht dat Michael vermist was na de slag bij Arras. Groot was echter de vreugde van de familie toen er drie weken later een ansichtkaart van hem arriveerde uit Karlsruhe: Hij was gevangen genomen. Op nieuwjaarsdag 1918 zou hij terugkeren naar Engeland. In de archieven van Glamis Castle ligt nog het telegram dat hij zijn moeder stuurde: 'Arrived here last night'. De archieven van het kasteel herbergen ook de vele brieven die Elizabeth kreeg van haar vriendinnen, een clubje vrolijke adellijke meisjes dat zichzelf de Mad Hatters noemde, naar de Gekke Hoedenmaker uit Alice in Wonderland. Lady Lavinia Spencer, de latere oudtante van prinses Diana, was lid, evenals Betty Cator, die later met Elizabeth's oudste broer Michael trouwde en Lady Strathmore werd. De correspondentie tussen de jongedames ging veelvuldig over mannen. Vooral marine-officieren hadden hun belangstelling. 'Zou het niet geweldig zijn als we allemaal met matrozen trouwden? Alleen zouden we dan levenslang ruzie hebben als de één eerder bevorderd werd dan de ander!' Elizabeth had veel bewonderaars. Ze was niet alleen een lief, vrolijk en intelligent meisje, maar met haar donkere haar en grote blauwe ogen ook heel aantrekkelijk. Jongedames uit haar milieu gingen echter in die tijd nooit ergens naartoe zonder chaperonne, en het was dan ook ondenkbaar dat ze een jongeman ooit alleen zou ontmoeten. Bals en partijtjes vonden bovendien onveranderlijk bij iemand thuis plaats; in die tijd was het not done uit dansen te gaan in een openbare gelegenheid. In september 1920 vond op Glamis Castle het jaarlijkse Fofar County Ball plaats, en uit Elizabeth's balboekje blijkt dat prins Paul van Joegoslavië tot haar grootste bewonderaars behoorde: hij kreeg maar liefst drie dansen. Elizabeth was erg op hem gesteld, en die betrekkingen tussen hen werden nog gestimuleerd nadat broer Michael bij de prins introk toen ook hij in Oxford ging studeren. Toch kwam het nooit tot een romance, tot verdriet van de zwaarmoedige prins, die diep teleurgesteld was toen in januari 1923 de verloving bekend werd gemaakt tussen Elizabeth en prins Albert, de tweede zoon van koning George V en koningin Mary. Maar zover was het toen nog niet, want in 1920 was er nóg een man die de gedachten van Elizabeth in beslag nam: James Stuart, in de verte nog gerelateerd aan koning James V. James was de enige aan wie de eer te beurt viel tijdens het bal op kasteel Glamis twee keer achter elkaar met Elizabeth te dansen, een foxtrot én de reel, een Schotse volksdans. Een tijdje was iedereen ervan overtuigd dat het tot een verloving zou komen. 'Wanneer je ze samen zag', aldus Mabel Monty, als jong meisje kamenier van Elizabeth, dan was het duidelijk dat ze smoorverliefd waren'. James was heel aantrekkelijk, drop-down-dead handsome zoals dat in die tijd heette, en een onverbeterlijke womanizer.
Wellicht was dat de reden waarom Elizabeth zijn aanzoek afwees.
Hij trouwde uiteindelijk met Rachel Cavendish, ook lid van de Mad Hatters, en hij en Elizabeth bleven levenlang bevriend.
Die winter maakte Elizabeth kennis met Bertie, oftewel Albert, hertog van York, wiens oudere broer kroonprins David later als koning Edward VIII zo'n schandaal zou veroorzaken door zijn affaire met Wallis Simpson.
Toen koningin Mary hoorde van zijn belangstelling van haar tweede zoon voor de jongste dochter van Lord Strathmore besloot ze een bezoek te brengen aan de familie op Glamis Castle om te bekijken of de jongedame in kwestie wel geschikt was.
En dat was ze.
Elizabeth wees echter Berties eerste aanzoek, in het voorjaar van 1921, af.
 26-04-1923: Huwelijk van Elizabeth met Albert Kort daarna trad Berties zuster, prinses Mary, in het huwelijk met burggraaf Lascelles en Elizabeth was een van haar bruidsmeisjes. Tegen die tijd was Bertie wanhopig, want steeds opnieuw wees zijn beminde zijn huwelijksaanzoeken af. Het probleem was, zo vertrouwde hij de privé-secretaris van de premier radeloos toe, dat hij Elizabeth nooit rechtstreeks een aanzoek kon doen omdat de hofetiquette voorschreef dat hij zichzelf als prins nimmer in een positie mocht manoeuvreren waarin hij afgewezen kon worden. De secretaris raadde de prins aan dit voorschrift in deze verlichte tijden naast zich neer te leggen, want geen enkele jongedame met pit zou een aanzoek uit de tweede hand nemen. Bertie volgde zijn raad op en op 13 januari 1923 stuurde hij overgelukkig een telegram aan zijn ouders op kasteel Sandringham. 'All right, Bertie, luidde het slechts. Elizabeth had ja gezegd... Het huwelijk vond plaats op 26 april 1923 in Westminster Abbey en werd ingezegend door de aartsbisschop van Canterbury. De enige wanklank was de ontdekking door kamenier Mabel Monty dat de bruid haar handschoenen had vergeten. Een huisknecht werd achter de koets aan gestuurd en draafde net hard genoeg om het rijtuig vlak voor de kathedraal in te halen, waarna hij de handschoenen aan een van de bruidsmeisjes gaf. Aan de arm van haar vader schreed de bruid naar het altaar. Na de huwelijksreis-gedeeltelijk in Engeland en gedeeltelijk in Schotland doorgebracht-nam het paar zijn intrek in White Lodge in Richmond Park. In het begin van het huwelijk was Elizabeths gezondheid niet best. Ze had kinkhoest en leed aan bronchitis, maar toen Bertie haar had meegenomen op een vier maanden durende safari door Afrika knapte ze op. Op 21 april 1926 werd dochter Elizabeth Alexandra Mary geboren, roepnaam Lilibet.
Vier jaar later, op 21 augustus 1930, kwam haar zusje Margaret Rose ter wereld.
Gelukkige jaren volgen.
Het gezin woonde inmiddels in de Royal Lodge in Windsor Great Park, maar de kleine meisjes logeerden vaak bij hun oma op Glamis Castle.
Ze waren er net geweest toen hun andere oma, Mary, op 20 januari 1936 de dood meldde van koning George V en haar oudste zoon David uitriep tot koning Edward VIII.
Meteen doemde het probleem op van Mrs. Wallis Simpson, de twee keer gescheiden vriendin van de nieuwe koning.
Elizabeth was niet op Mrs. Simpson gesteld, ze vond haar racy, wat zoveel betekent als gewaagd, snel.
En Mrs. Simpson noemde Elizabeth op haar beurt de Dowdy Duchess, de slonzige hertogin.
Al snel ontstond het eerste schandaal.
 Wallis Simpson (1896-1986) |
De koning had zijn broer tijdens een bezoek aan Glamis Castle gevraagd de opleiding van het koninklijke ziekenhuis in Aberdeen van hem over te nemen omdat hij een dringende verplichting elders had. Elizabeth en Bertie openden het ziekenhuis, maar koning Edward werd tegelijkertijd gesignaleerd terwijl hij Mrs. Simpson van de trein haalde... Op 27 oktober van dat jaar scheidde Mrs. Simpson officieel van haar Amerikaanse echtgenoot. Ze was nu vrij om met de koning te trouwen en Edward stelde een morganisch huwelijk voor, een verbintenis waarbij eventuele kinderen geen aanspraak kunnen maken op de troon. Maar premier Stanly Baldwin stemde er niet mee in en Edward kondigde zijn voornemen aan afstand te doen van de troon. Zijn moeder, koningin Mary, was ontzet en diep gekwetst.
'Het is onbegrijpelijk voor degenen die zich tijdens de oorlog zulke opofferingen getroost hebben dat jij, hun koning, weigert een zoveel kleiner offer te brengen', schreef ze haar zoon.
Het hielp niet. Op 10 december 1936 tekende koning Edward VIII zijn troonafstand. Hetgeen betekende dat zijn broer Bertie koning moest worden. Dat zou zijn vader, koning George V, genoegen hebben gedaan.
'Bertie heeft meer moed dan wij allemaal bij elkaar', zei hij ooit. 'Ik bid God dat mijn oudste zoon nooit zal trouwen en kinderen krijgen en dat niets tussen Bertie en Lilibet en de troon zal komen'.
De kroning van Bertie en Elizabeth vond plaats op 12 mei 1937, de dag die oorspronkelijk bestemd was voor de kroning van David. Same day, new king, had het parlement de premier laten weten. Elizabeths japon werd gemaakt aan een lange tafel op de Royal school of Needlework in Kensington, waar tien naaisters de symbolen van alle delen van het Britse koninkrijk op de zijde borduurden. En weer schreden Bertie en Elizabeth over de rode loper naar het altaar in Westminster Abbey. De prinsesjes waren aanwezig bij de bijna vier uur durende ceremonie. Koningin Mary hield haar kleindochters scherp in de gaten, en de kleine Elizabeth leidde haar zusje Margaret af met behulp van boeken en fluisterzacht geginnegap. Als koning George VI en koningin Elizabeth verlieten hun vader en moeder de kathedraal. Nog geen maand later trouwde David in Frankrijk met Wallis Simpson. Niemand van de koninklijke familie was aanwezig bij de trouwplechtigheid. De breuk zou nooit meer hersteld worden en bestond dan ook nog steeds toen David in 1972 overleed.
De nieuwe koning en koningin waren populair. Voor de kroning waren vijf miljoen Engelsen naar de hoofdstad gekomen en overal waar het jonge paar ging, trok het veel bekijks. Het volk was dol op Elizabeth. Ze juichten haar toe toen ze een keer een toffee naar een politieagent wierp door het geopende raampje van de koninklijke automobiel. Maar inktzwarte wolken pakten zich samen aan de horizon. In maart 1938 viel Hitler Oostenrijk binnen en binnen een paar maanden was het Verenigd Koninkrijk in oorlog. Elizabeth weigerde het land te verlaten met haar kinderen. 'Ik ga niet weg zonder de koning, en de koning zal nooit weggaan', zei ze. De rantsoenering in de koninklijke paleizen was dezelfde als die waaraan het gewone volk was onderworpen. De Amerikaanse presidentsvrouw Elanor Roosevelt schreef na een bezoek in 1942:
'We aten van gouden en zilveren borden, maar ons brood was hetzelfde als het oorlogsbrood dat ieder Engels gezin at en er werd nooit iets opgediend dat niet in welke oorlogskantine dan ook werd gegeten'.
Op de baden in de paleizen werden strepen gezet, opdat niemand te veel heet water gebruikte.
De paleistuinen werden opgespit tot groentetuinen.
Zodra prinses Elizabeth zestien jaar was, leerde ze autorijden en bande verwisselen en volgens haar moeder praatte ze tijdens het eten nergens anders meer over dan over bougies.
In 1943 leerde de jonge prinses luitenant Philip Mountbatten kennen, in 1947 verloofden ze zich.
Op 20 november van dat jaar werd hun huwelijk in Westminster Abbey voltrokken en bijna precies een jaar later zag prins Charles het levenslicht.
Bertie zou niet lang van zijn kleinkinderen genieten: hij kreeg kanker en overleed in zijn slaap op 6 februari 1952, na een dag jagen in de bossen rondom het Schotse kasteel Sandringham.
Zijn dochter Elizabeth keerde onmiddellijk terug uit Afrika, waar ze op groot-wildjacht was, en om 17.00 uur die middag reed haar grootmoeder, koningin Mary, van Clarence House naar Marlborough House om de nieuwe koninging haar respect te betuigen.
Elizabeth was weduwe op haar 51-ste. David, de ongekroonde koning Edward VIII kwam alleen op de begrafenis-Mrs. Simpson was niet welkom. Na de begrafenis zou Elizabeth, nu koningin moeder, naar haar verwijzen als 'de vrouw die mijn man vermoordde'.
De dood van George VI bracht de kleine prins Charles en zijn grootmoeder dicht bij elkaar. Vanaf het moment waarop haar vader was overleden en zij koningin werd, had zijn moeder Elizabeth immers weinig tijd, en Charles en zijn zusje Anne zagen hun ouders soms maanden niet. Hun oma was vader en moeder tegelijk voor hen. Zij was het die Charles zowel liefde voor muziek bijbracht als een passie voor vissen. En zij steunde hem vele jaren later toen hij wilde trouwen met de jongste dochter van de graaf van Spencer, Lady Diana. Ze ontfermde zich over de 19-jarige Diana, die haar intrek nam op Clarence House. En toen Diana door twijfel overmand werd op de avond voor haar huwelijk met Charles, was het de koningin-moeder die haar geruststelde. Maar op het moment waarop het huwelijk van Charles en Diana in ruwer vaarwater terechtkwam, koos de Queen Mother zonder aarzelen voor haar kleinzoon.
Ze had grote invloed op hem en vormde samen met hem een bondgenootschap waarvan Diana meedogenloos werd buitengesloten. Nu nog steeds is de koningin-moeder de enige bij wie prins Charles volkomen ontspannen is. Bij haar voelt hij zich niet voortdurend beoordeeld en volgens insiders vertelt hij haar dingen die hij niemand anders toevertrouwde. Ze is ook zijn steun en toeverlaat bij de opvatting van William en Harry, haar achterkleinzonen. Ook met haar eigen dochter heeft ze een innige band. Ze houden van dezelfde dingen-meer van wandelen met de honden dan van cocktailparty's-en bellen elkaar elke dag. Ze hebben ook hetzelfde gevoel voor humor. Toen de koningin een keer bij haar moeder lunchte en geheel tegen haar gewoonte in een tweede glas wijn nam, zei de Queen Mum: 'O, liefje, zou je dat nou wel doen? Je bent tenslotte koningin en je moet nog de hele middag regeren'.
Op 30 maart 2002 overleed de koningin-moeder op 101-jarige leeftijd terwijl ze een middagdutje deed.
Ze werd begraven in Westminster Abbey naast haar man, koning George VI.
En dat was het einde van een tijdperk van de meest geliefde grootmoeder van Groot-Brittannië en het Gemenebest.
