Koning en Keizerrijken Koning en Keizerrijken 
Geschiedenis van het Nederlandse koningshuis Oranje-Nassau |
Koningin Beatrix in een rede op 22 april 1982 voor de universiteit van Princeton, Verenigde Staten. Koningin Beatrix komt voort uit het Duitse grafelijk geslacht Nassau, waarvan stamvader Walram I van Nassau in een oorkonde uit 1160 voor het eerst staat vermeld. In 1255 werd het graafschap verdeeld. Uit Walram II ontstond de Walramse linie-het groothertogelijk Huis Nassau-, uit Otto I, de Ottoonse linie die zich ontwikkelde tot het Nederlandse koningshuis Oranje Nassau.
 (1533-1584) |
De Habsburgers voerden echter een anti-nationaal, centralistisch bewind en onderdrukten het opkomend protestantisme in de Lage Landen met grof geweld. Prins Willem was ambitieus genoeg om zich in het Verbond van Edelen te verzetten tegen het koninklijk absolutisme. Zich te moeten richten naar de wil van een vreemde overheerser achtte hij een aanasting van zijn rechten, maar de ketterverbrandingen vond hij onverdraaglijk. Beinvloed door de humanist Erasmus en door de omgang met de geleerden die voorstanders waren van gewetensvrijheid, formuleerde de prins:
'Ik kan niet toestaan dat een vorst wil beheersen over het geweten van zijn onderdanen. De vrijheid om te denken en te geloven wat hij wil is het onvervreemdbaar recht van ieder mens'.
Zijn identificatie met de volksopstand maakte van Willem van Oranje een rebellenleider die zijn eigen loopbaan vernietigde. Tevergeefs zocht hij steun in het buitenland en hij beschikte over een zwak leger om de Spaanse keurtroepen te verjagen. Na ee wanhopige strijd kwam er in 1579 een scheiding tussen de rooms-katholieke zuidelijke provincies, het huidige Belgie, en de noordelijke Nederlanden, de Verenigde Republiek, die zich twee jaar later onafhankelijk verklaarde. Vanaf dat moment was Oranje een vogelvrij verklaarde rebel. De tweede moordaanslag op hem gelukte:Balthasar Gerards schoot hem dood in 1584 in zijn huis in Delft.
Oranjes zoons Maurits en Frederik Hendrik zetten de vrijheidsstrijd voort, waaraan pas in 1648 met de Vrede van Munster een einde kwam. De Republiek ontwikkelde zich daarna in hoog tempo tot een grote macht te midden van absolutistich geregeerde staten. In Frankrijk en Engeland zou het absolutistich gezag zich nog ruim honderd jaar handhaven, in Rusland en Duitsland zelfs tot deze eeuw. Oranje en tolerantie zijn synoniem geworden voor Nederland. Hoewel er onder de nazaten van Willem van Oranje sterke en zwakke figuren voorkwamen, bleven vrijheid en tolerantie als hoogste ideaal allen inspireren.
 (1772-1843) |
De vrijheid stimuleerde de ondernemingslust, de handelsgeest, de wetenschap en de kunstzin in het landje aan de zee. De Republiek maakte in de zeventiende 'gouden' eeuw een ongekende bloeiperiode door, klom op tot de belangrijkste handelsmacht van Europa en zou, mede door haar strategische ligging, altijd haar onafhankelijkheid moeten blijven verdedigen tegenover de grote Europese mogendheden. Lang werd in de Republiek gestreden om de soevereiniteit. In het buitenland beschouwde men de stadhouders als vorsten, in het binnenland kampten ze met het groeiend verzet van de kooplieden-regenten. Deze kooplieden verwierven hun rijkdom ondermeer in de Verenigde Oostindische Compagnie, welke in Azie een koloniaal en commercieel imperium had opgebouwd. Het volk vestigde zijn hoop op de stadhouder om de machtige regenten eronder te krijgen.
Door de stadhouders Maurits (1567-1625) en Frederik Hendrik (1584-1647), beiden grote veldheren, steeg het aanzien van Oranje zodanig, dat Willem II (1626-1650) niemand minder da Mary, dochter van Karel I, kon huwen. Uiteraard dank zij forse financiele steun van zijn vader Frederik Hendrik aan de Britse koning, die een oorlog moest financieren. Willem III (1650-1702) lag in een zwartbeklede wieg:hij zag het levenslicht acht dagen nadat zijn 24-jarige vader aan pokken was overleden. Ook hij huwde een Britse prinses, Mary, oudste dochter van 's konings broer Jacobus. Inmiddels maakte de Republiek van Oranjes minderjarigheid gebruik om het stadhouderschap af te schaffen. Maar toen zij in 1672 werd aangevallen door Engeland, Frankrijk, Munster en Keulen moest de jonge prins uitkomst brengen. Zijn militaire en diplomatieke talenten maakten hem tot de meest succesvolle en machtige van alle Oranjes. Hij verkreeg het erfstadhouderschap in de mannelijke linie, had zelfs een constitutioneel koningschap kunnen verwerven, maar Willem III koesterde hogere aspiraties. Hij zou met zijn evenwichtspolitiek een hoofdrol gaan spelen op het Europese politieke toneel.
Nadat zijn schoonvader, Jacobus II, in 1685 koning van Engeland was geworden, drong de protestantse oppositie in dit land er steeds sterker bij hem opaan een einde te maken aan dit katholiek-absolutistisch bewind. Na zorgvuldig voorbereiding voerde Willm III in 1688 een invasie uit die in de twintigste eeuw niet zou hebben misstaan. Met een vloot van 308 schepen, 15.000 man en 4.000 paarden maakte hij, dank zij gunstige wind, in enkele dagen de oversteek naar zuidwest-Engeland en begon vandaar zijn 'Glorious Revolution', een geweldloze revolutie, dank zij het overlopen van Jacobus' belangrijkste generaals en troepen. Niets stond zijn zegetocht naar Londen daarna nog in de weg; Jacobus vluchtte naar Frankrijk. Het betekende meer dan een paleisrevolutie:Willem en Mary werden tot koning en koningin van Engeland gekroond en regeerden gezamelijk, naacceptatie van de Bill of Rights, een grondwet die de parlementaire controle op de regering uitbreidde. En daarmee was koning-stadhouder Willems doel bereikt. Hij wist de Engelse vrijheidsstrijd te benutten in zijn strijd tegen de Europese machtspolitiek van Frankrijk.
 (1792-1849) |
Het duurde achttien jaar voordat de Oranjes terugkeerden. De tijden waren inmiddeld veranderd. Hun werd deongedeelde, erfelijke soevereiniteit aangeboden. Willem I, in 1813 geinstalleerd als soeverein vorst, vermeed de schijn het koningschap te wensen, omdat er in Nederland zo lang een vooroordeel tegen die titel had bestaan. Dank zij een geheim ontwerp van de grote mogelijkheden die op het Wener Congres over het lot van Europa beschikken, kon hij zich in 1814-1815 toch koning noemen. Het Wener Congres ontwierp een koninkrijk der Nederlanden dat, uigebreid met de zuidelijke Nederlanden en Luxemburg, als bufferstaat tegen het expansionistische Frankrijk zou kunnen dienen. In Luxemburg regeerde Willem I als groothertog.
 |
Van 1840 tot 1849 regeerde Willem II. Hij leefde voordurend in grote weelde dan de schatkist wettigde en maakte zoveel schulden, dat koningin Anna Palowna na zijn overlijden Rembrandts en andere oude meesters aan de Russische tsaar moeten verkopen. Deze schilderijen bevinden zich nog steeds in het Hermitage museum te St. Petersburg. Zijn grootste verdienste was, dat hij in 1848, toen een revolutionaire storm vele tronen in Europa deed wankelen, binnen een etmaal de ommezwaai van zeer conservatief naar zeer liberaal maakte en een nieuwe grondwet aanvaardde. De invoering van de ministeriele verantwoordelijkheid voor het handelen van de koning was daarmee een feit. Zijn zoon, de latere Willem III, verklaarde dat hij nooit en te nimmer een 'koning-figurant' zou zijn en trachtte afstand te doen van zijn troonrechten. In 1849 volgde hij toch op, al heeft hij nooit overweg gekund met het parlement dat uit liberale critici en felle socialisten bestond, laat staan met ministers die hem geen verantwoording meer schuldig waren. Zijn grove bejegening van kabinet en hofpersoneel en zijn extreme opvliegendheid hadden ook een keerzijde. Voor het volk koesterde hij grote genegenheid:Oranje kan nooit, nooit genoeg doen voor Nederland, luidt zijn beroemde uitspraak. Het huwelijk met de erudiete prinses Sophie van Wurttemberg liep in 1851 uit op een geheime 'scheiding' en Willem III overleefde alle drie zijn zoons.
 |
Emma bleek een uitstekende regentes die met tact en waardigheid de ministers voor zich won. Met haar dochter reisde ze door het land om de bevolking met haar te laten kennismaken, wat moeder en dochter grote populariteit bracht. Op 6 september 1898 aanvaardde de 18-jarige Wilhelmina het koningschap, dat vijftig jaar zal duren. In 1901 huwde zij met hertog Hendrik van Mecklenburg-Schwerin; hun enig kind Juliana zag in 1909 het levenslicht. Door financiele afhankelijkheid van de Koningin en het ontbreken van een zinvolle functie voelde prins Hendrik zich 'nur das Gepack' wanneer hij zijn vrouw begeleidde. Hij en koningin Emma overleden in 1934. Weer bestond het Huis van Oranje uit slechts twee vrouwen, maar in 1937 huwde Juliana met prins Bernhard van Lippe-Biesterfeld. Tijdens de Duitse bezetting in de Tweede Wereldoorlog verbleef de koninklijke familie in Engeland en Canada. Het wegvallen van de volksvertegenwoordiging verserkte Wilhelmina's positie aanmerkelijk. Zij werd de baas. De ministers erkenden dat de Koningin als het ware boven hen stond en dat hun aanblijven afhankelijk was van de vraag of zij nog voldoende vertouwen had in hud beleid! Met grote wilskracht inspireerde de koningin vanuit haar ballingsoord het verzet, zij maakte prins Bernhard opperbevelhebber van de Binnenlandse Strijdkrachten. In 1948 trad ze af ten gunste van Juliana.
 |
 |
In 1980 abdiceerde Juliana ten gunste van Beatrix, in 1938 geboren op paleis Soestdijk.
Zij behaalde haar doctoraal rechten en huwde op 10 maart 1966 met jonkheer Claus von Amsberg, een Duitse diplomaat.
Hoewel er wegens anti-Duitse sentimenten rookbommen ontploften rond hun huwelijkskoets, werd de echtgenoot van de prinses door zijn sympathieke houding en waardevolle bijdrage aan de Nederlandse samenleving spoedig geaccepteerd.
Hij heeft zich ontwikkeld tot expert op het gebied van de Noord-Zuid relaties.
(Prins Claus is ondertussen op 6 oktober 2002 op 76-jarige leeftijd overleden).
