Maria-Hendrika (1836-1902)

Ze was een vat vol tegenstrijdigheden. Een verzorgster van soldaten, bekommerd om slachtoffers van pokken en tyfus en armoede. Wat haar niet verhinderde een drukke en merkwaardige correspondentie te voeren met haar...veearts, over de gezondheidstoestand van haar paarden en haar honden. Een arme, gekwelde vrouw. Een onstuimige amazone.

Na het Congres van Wenen, dat het Europa van Europa in de ode plooien probeert te strijken, blijft het keizerrijk Oostenrijk onder de Habsburgers een niet te onderschatte Europese grootmacht, vanwaaruit de restauratie georganiseerd wordt. De keizer regeert over een enorm gebied, dat zich uitstrekt tot Rusland en Polen in het Oosten, de Duitse staten in het westen en het omvat Lombardije, Venetië en Dalmatië.

In dit rijk, dat met één been in de Hongaarse Poesta staat en met het andere in de Germaanse wereld (wat de nodige interne nationale spanningen teweegbrengt) wordt op 20 augustus 1836 Maria-Hendrika geboren als aartshertogin Maria Hendrika Anne van Habsburg-Lotharingen. Haar vader is aartshertog Jozef Anton, stadhouder van Hongarije, haar moeder prinses Maria-Dorothea van Würtemberg. Het meisje is schrander en intelligent en krijgt een uitstekende opvoeding.

Koning Leopold II (1835-1909)

Wanneer in 1848 in Frankrijk de Juli-monarchie valt en zijn schoonvader, Louis-Philippe, moet abdiceren, krijgt hij vanaf 1851 in Napoleon III wel een zéér geslepen en brutale buur aan zijn zuidergrens. Om te voorkomen dat België door Frankrijk wordt geannexeerd, gaat Leopold op zoek naar een medestander, die machtig genoeg is om Frankrijk zo nodig lik op stuk te kunnen geven.

Wat lijkt er meer voor de hand te liggen dan zijn oudste zoon, de hertog van Brabant, uit te huwelijken aan een Habsburgse prinses, zodat hij zich verzekerd kan weten van de steun van keizer Frans Jozef van Oostenrijk? De hertog van Brabant en aartshertogin Maria-Hendrika ontmoeten elkaar voor het eerst op de Hofburg in Wenen. Hij is dan 18, timide, onhandig en houterig. Zij is 17, levendig, houdt van dansen en muziek, van draven over de poesta. Twee kinderen nog, die elkaar wat vreemd bekijken. En zich opofferen voor het Europese evenwicht.

Liefde kun je nog altijd elders halen, als je daar behoefte aan hebt. Een blinde ziet dat dit nooit goed kan gaan. Madame de Metternich, die de reputatie heeft de dingen scherp maar daarom niet altijd even fijnzinnig te verwoorden, schudt haar hoofd en zegt:

'De non gaat trouwen met de stalknecht, met dien verstande dat Leopold de non is!'

Op 10 augustus 1853 wordt op Schönbrunn het huwelijk gesloten. Zij het 'met de handschoen', want Leopold kan niet komen-hij ligt met rode hond in bed. Op 22 augustus trouwen ze nóg een keer, nu in Brussel. In 1858 wordt Louise geboren (overl. 1924), de eerste dochter van de hertog en de hertogin van Brabant. Zij zal in 1875 trouwen met Filip, prins van Saksen-Coburg. Omdat de Belgische grondwet alleen een troonopvolging in de rechte, mannelijke lijn voorziet, is het verwekken van een zoon voor sommige koningen een obsessie.

De opluchting is groot wanneer in 1859 Leopold, graaf van Henegouwen ter wereld komt. Een opvolger! In 1864 wordt Stephanie geboren (overl. 1945). Zij zal in 1881 trouwen met Rudolf, aartshertog van Oostenrijk, die in 1889 zelfmoord pleegt. Zij hertrouwt in 1900 met prins Elmer Lonyay van Nagy-Lonya en Vasaros-Nameny (overl. 1946). In 1869 sterft onverwacht de jonge prins Leopold, op tienjarige leeftijd.

Leopold II (koning sinds 1865) ervaart dit als een verschrikkelijke slag, die hij nooit helemaal zal te boven komen. En het begin zal zijn van een steeds verslechterende relatie met zijn vrouw en zijn dochters. Nog even flakkert de hoop weer op als de koningin voor de vierde keer zwanger wordt. Maar het is alweer een meisje, Clementine (1872-1955). Zij zal in 1910 trouwen met prins Victor-Napoleon (1862-1926). In het jaar dat de enige zoon van de koning sterft, wordt prins Boudewijn geboren, de oudste zoon van 's konings broer, prins Philippe, graaf van Vlaanderen.

Prinses Louise (1858-1924)

Hij ontpopt zich langzaam maar zeker tot een viriel fuifnummer dat in aangenaam gezelschap wordt gesignaleerd in onder meer Parijs en Oostende. De tekenaars van karikaturen slijpen vergenoegd hun venijnigste pennen. Net als zijn vader heeft hij een boontje voor Oostende, dat hij zal uitbouwen tot een mondaine badstad.

Na de dood van hun enige zoon en vooral na de geboorte van hun derde dochter, gaat de verhouding tussen de koning en de koningin snel naar een dieptepunt. Leopold II gooit zich verbeten op zijn werk. En dat is niet alleen regeren over een land waarin volgens de koning de pietluttigheid vaak hoge toppen scheert en waarmee hij zijn handen vol heeft. Sommigen hebben het megalomanie genoemd, koning-bouwheer is vriendelijker.

Hij sloopt en verbouwt, wil van Brussel vooral een stad maken met internationale uitstraling. (Maar nog in tal van andere pompeuze bouwwerken elders in het land is zijn trotse koninklijk monogram terug te vinden.) Vanaf 1878 stort hij zich in het Kongo-avontuur. Ook hier trekt hij de lijn van zijn vader door. Alleen, hij richt de blik niet naar Zuid-Amerika, maar naar Afrika. Een rijk waar de zon nooit ondergaat moet niet per se, maar hij wil wel heersen over iets dat wat groter is dan de voorschoot België.

Over Kongo heeft hij het nooit met Maria-Hendrika. Dat zijn mannenzaken en koninginnen moeten kleine prinsjes baren. Vaak maakt 'zijn' Kongo hem kribbig, humeurig, razend en onaanspreekbaar en dan is de spanning vaak te snijden. Kongo is beurtelings buit die hij door een sluwe diplomatie binnensleept, het brengt hem aan de rand van het bankroet, maakt hem schatrijk, komt hem op hevige internationale kritiek te staan en zorgt voor de nodige binnenlandse spanningen.

Hij wordt de rubberkoning genoemd, de nietsontziende uitbuiter van de zwarte bevolking. Door een vrij onverwachte wending van de omstandigheden wordt de Kongo-Vrijstaat in 1908 aan België overgedragen. België heeft geen poesta's waar je in wilde galop even dat vreemde, onbeheersbare verdriet kan verliezen. Maar er is het Zoniënwoud. En het strand van Oostende. En er zijn de...legermaneuvers. Meer dan eens neemt de koningin er als onverschrokken amazone aan deel.

Dan geniet ze en onder de verbaasde en verrukte soldaten verweft ze een enorme populariteit. In Laken houdt ze twintig Hongaarse paarden, die ze zelf verzorgt. Veterinaire raad en bijstand krijgt ze van monsieur Paul (veearts Auguste Paul), met wie een merkwaardige vriendschap en correspondentie ontstaat. Zo schrijft ze hem, na een val van haar paard (ze is net geen zestig!):

Daarop sturen Frankrijk, Engeland en Spanje in 1862 een expeditiecorps naar Mexico. Juarez bindt in, waarop de Engelsen en de Spanjaarden zich terugtrekken. Maar de Franse troepen blijven. Sterker nog, in 1863 begint Napoleon III aan de verovering van Mexico. De keizerskroon van Mexico wordt aangeboden aan Maximiliaan, een broer van keizer Frans Jozef van Oostenrijk. In 1864 vertrekken Maximiliaan en Charlotte naar hun nieuwe land.

Een jaar later komt er een einde aan de secessieoorlog in de Verenigde Staten. Op grond van de zogenaamde Monroe-doctrine weigeren die prompt Maximiliaan als keizer te erkennen en eisen de onmiddellijke terugtrekking van de Franse troepen. Napoleon III, die niet in conflict wil komen met de VS, gaat op deze eis in en laat het prille keizerlijk paar aan hun lot over. De situatie wordt zo hachelijk dat Charlotte naar Europa terugreist om hulp te vragen in Parijs en bij de paus.

Het is vergeefse moeite! In haar afwezigheid valt Maximiliaan in handen van Juarez. Hij wordt op 18 juni 1867 gefusilleerd. Charlotte vervalt langzaam tot krankzinnighid en zal voor de rest van haar leven (overl. 1927) een wegdeemsterend bestaan leiden. Maria-Hendrika zal op een bewonderenswaardige en moedige wijze haar lot zeer ter harte nemen.. In de zestiger jaren van de negentiende eeuw stevenen de historische erfvijanden, Frankrijk en Pruisen, af op een onvermijdelijk conflict.

In de zestiger jaren van de negentiende eeuw stevenen de historische erfvijanden, Frankrijk en Pruisen, af op een onvermijdelijk conflict. Pruisen, onder Bismarck, profiteert zich steeds duidelijker als leider binnen de Duitse Bond en streeft zonder omwegen naar eenmaking en één groot Duits keizerrijk. De directe aanleiding voor de Frans-Duitse oorlog van 1870 zijn de strubbelingen rond de Spaanse troon. Die is sinds 1868 vacant en Bismarck heeft een kandidaat: Leopold von Hohenzollern-Sigmaringen.

Dit is onaanvaardbaar voor Frankrijk dat hierin 'een Duitse omsingeling' ziet, 'een terugkeer naar het Europa van Karel V'. Op 19 juli 1870 keurt de Franse Kamer de oorlogsverklaring aan Pruisen goed. Na de val van Sedan (2 september) eist Bismarck Elsas-Lotharingen op. Frankrijk weigert. In januari 1871 valt Parijs en op 18 januari roept Bismarck in...Versailles het Duitse keizerrijk uit! Gelukkig blijft dit vreselijk conflict beperkt tot de twee betrokken landen.

Maria-Hendrika laat wel prompt van bij het begin van de vijandelijkheden in het paleis van Brussel en het kasteel van Ciergnon veldhospitalen inrichten voor de gewonde soldaten. Er lijkt een vreemde, wrede doem te rusten op de kinderen van Maria-Hendrika en Leopold II. Louise, in 1875 getrouwd met Filip, prins van Saksen-Coburg, leidt in Wenen, tot ontsteltenis van haar moeder, een liederlijk leventje. Stephanie trouwt in 1881, net geen zeventien, met aartshertog Rudolf, troonopvolgrt van de dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije.

Een gearrangeerd huwelijk, door Leopold II 'bevolen' en naar zijn wil kun je je maar beter schikken. Al gauw blijkt Rudolf er een minnares op na te houden, Mary, barones Vetsera. In nooit geheel opgehelderde omstandigheden vinden de beide geliefden de dood op het keizerlijk jachtslot Mayerling, op 30 januari 1889. Men houdt het op moord en zelfmoord (of is het dubbelzelfmoord?) Het Mayerlingdrama heeft vele ernstige en minder ernstige pennen in beweging gezet, die de verwarring alleen maar hebben vergroot.

Prinses Stephanie (1864-1945)

Boudewijn zal de lievelingsneef worden van Maria-Hendrika. En...onverwacht overlijden in 1891, nauwelijks 21 jaar oud. Door het vreemde noodlot wordt zo prins Albert, de jongere broer van Boudewijn, de derde koning van de Belgen. Maria-Hendrika mag het nog meemaken dat prins Albert in 1900 trouwt met de mooie Elisabeth, hertogin in Beieren uit het geslacht Wittelsbach, één van de meest legendarische koninginnen van de Belgen.

De koningin verblijft steeds vaker in Spa, waar ze de Villa Henriette betrekt. Minder en minder vertoont ze zich in Laken en Brussel, tenzij haar aanwezigheid daar om officiële redenen vereist is. Ze is oud en moe, maar in het kleine Ardense kuuroord vindt ze nog een beetje vrede, na een zeer bewogen leven. In 1900 neemt ze de beslissing die ze misschien eerder had moeten nemen, maar die ze uit plichtsbesef steeds heeft uitgesteld.

Ze trekt zich definitief in Spa terug, met haar geliefde honden, paarden en papegaaien. 'Monsieur Paul' zal in Spa een regelmatige, de koning een zeer sporadische bezoeker zijn. Belgische vorsten scheiden niet. Niet in een tijd waarin het gezin en het huwelijk nog voor lange tijd hoekstenen van de samenleving zullen blijven en waarin vorstelijke huwelijken door politieke belangen ingegeven worden.

Maria-Hendrika, altijd al un caractére geweest, met een toenemend en kil misprijzen voor de activiteiten van haar man, hakt twee jaar voor haar dood de knoop door en laat Leopold II over aan zijn amoureuze en andere besognes. Ze sterft in Spa op 19 september 1902. De koning zal haar nog zeven jaar overleven en in het aanschijn van de dood hertrouwen met Blanche Delacroix, genoemd barones de Vaughan.