Koning en Keizerrijken Koning en Keizerrijken
Ze ademen een soort hooghartige majesteit, die node het begin van een glimlach toelaat. De ogen vallen meteen op. Ze weerspiegelen een vreemd verdriet, een heimwee naar mooie dingen, die nooit meer terugkomen. Louise-Marie heeft duizenden brieven geschreven. De meeste aan haar moeder, koningin Marie-Amélie. Uit die brieven treedt een wat schuchtere vrouw naar voren, die een verrassend-scherpe kijk op dingen heeft. Een intelligente vrouw, die gestalte krijgt in de biografie van Mia Kerckvoorde, Louise van Orléans-koningin van België (Lannoo, Tielt, 1988). Haar hele leven werd ze getekend door een niet te stelpen verlangen naar het warme nest van haar jeugd. Ze had er geenzins om gevraagd om politieke redenen uitgehuwelijkt te worden aan Leopold I en koningin van de Belgen te worden. Vier zwangerschappen, die continuïteit van de jonge dynastie moesten verzekeren, putten haar uit en zouden leiden tot haar ontijdige dood. Ze wordt een geduldig wachtende op een steeds vaker uithuizige koning. In de eerste jaren van haar huwelijk (en de eerste regeringsjaren van Leopold I) moet België vechten voor zijn bestaansrecht. De omwenteling van 1830 heeft het Europese politiek evenwicht verstoord en is lang niet voor iedereen een vaststaand feit. Grondwettelijk is een koningin in België van geen betekenis, maar achter de schermen werkt bescheiden Louise-Marie. Alleen al de belangrijke rol die ze speelde in de Frans-Britse toenadering (de Entente codiale) is merkwaardig en tognogtoe niet op zijn juiste omvang geschat. Louise-Marie wordt op 3 april 1812 in Palermo op Sicilië geboren. Later op dat jaar zal de grote keizer Napoleon als een geslagen hond van zijn Russische veldtocht terugkeren, na een heilloze poging om de tsaar op de knieën te dwingen. Hij laat in de Russische steppen een half miljoen gesneuvelde Fransen achter. Louise-Marie is de oudste van de tien kinderen van Louis-Philippe, hertog van Orléans, die al voor de tweede keer in ballingschap buiten Frankrijk verblijft. Hij heeft een liberale opvoeding gekregen en is gewonnen voor de Franse revolutie, maar moet als gevolg van diezelfde revolutie én bij het aan de macht komen van Napoleon telkens Frankrijk ontvluchten. De moeder van Louise-Marie is prinses Marie-Amélie. Ze wordt in 1782 in Caserte geboren en is een Bourbon, dochter van Ferdinand IV, koning van Napels en een kleindochter van keizerin Maria-Theresia van Oostenrijk. Zij trouwt in 1809 met Louis-Philippe. In 1830 rolt de tweede liberale revolutiegolf over Europa. België scheurt zich los van het Verenigd Koninkrijk en Leopold I wordt de eerste koning van de Belgen. In Frankrijk wordt koning Karel X aan de dijk gezet en opgevolgd door Louis-Philippe (de 'Juli-monarchie'). Marie-Amélie ervaart dit als een ramp. Zij is verwant met de huizen van Oostenrijk, Napels en Savoye, die de turbulente gebeurtenissen in Frankrijk met een scheef oog bekijken en Karel X van Frankrijk blijven steunen.
Na de revolutie van 1789 begint Frankrijk aan een ongebreidelde Europese expansie, waarbij ook Coburg onder de voet wordt gelopen. Later wordt Leopold ontvangen door Napoleon in Fontainebleau en sluit hij vriendschap met keizerin Joséphine. Hij verblijft vaak in Parijs, waar de jonge, rijzige militair vele harten op hol brengt. Vanaf 1812 vecht hij aan de zijde van Rusland en trekt hij met de overwinnaars in 1814 Parijs binnen. Later dat jaar wordt hij als een held onthaald in Londen. Daar ontmoet hij prinses Charlotte. Charlotte van Wales is de enige dochter van de Britse prins-regent en latere koning Georges IV. Als zodanig is zij voorbestemd om haar vader op te volgen. Ze wordt geboren op 7 juni 1796. Ze is nog zeer jong als ze zich verlooft met prins Willem van Oranje, de zoon van Willem I. Ze verbreekt zelf de verloving, wat ongehoord is, en verlooft zich met Frederik van Pruisen, die tot haar groot verdriet zélf op zijn huwelijksbeloften terugkomt. Tenslotte kiest ze voor Leopold van Saksen-Coburg. Ze trouwen op 2 mei 1816 en gaan in Claremont House wonen. Voor de ambitieuze Leopold lijkt een schitterende toekomst weggelegd, als echtgenoot van een vrouw die eens de kroon zal dragen van een van de machtigste staten van Europa. In afwachting brengt hij met Charlotte een mooie tijd door op het idyllische Claremont. Het noodlot beschikt er anders over. Op 6 november 1817 baart Charlotte een dood zoontje en bezwijkt ze van uitputting na urenlange weeën. De wereld van Leopold stort in. Hij blijft, met een riante donatie, op Claremont wonen, (waarover hij voor de rest van zijn leven mag beschikken). Hij zou niets liever doen dan zich inzetten voor de Engelse zaak, als diplomaat of als militair, maar de prins-regent wijst dat pertinent van de hand. Leopold gaat uit verveling reizen, knoopt nieuwe idylles aan. Hij krijgt de kroon van Griekenland aangeboden, maar weigert die. Doch de eerste koning van de Belgen worden, dat wil hij na enig aarzelen wél. Nadat de verenigde mogendheden in 1815 Napoleon in Waterloo hebben verslagen, probeert het Congres van Wenen de oude evenwichten te herstellen en te doen of de Franse revolutie helemaal nooit is uitgebroken. Het roerige Frankrijk wordt teruggedrongen binnen zijn oude grenzen en omringd door sterke bufferstaten. Het Verenigd Koninkrijk (België en Nederland) is er daar één van. Met aan het hoofd de 'verlichte despoot' Willem I. De Belgische Omwenteling van 1830, aanvankelijk alleen bedoeld als een ernstige waarschuwing aan het adres van Willem I, leidt tenslotte tot een tweede scheuring van de oude zeventien provinciën. Een onafhankelijk België is een aanfluiting van de besluiten van het Wener Congres, maar door de Conferentie van Londen wordt België tenslotte toch als onafhankelijke staat erkend. Talleyrand, de Franse minister van buitenlandse zaken, zou België het liefst verdelen tussen Nederland, Frankrijk en Pruisen, maar dat is niet naar de zin van Groot-Brittannië. Terwijl Willem I nog steeds hoopt op een ultieme hereniging, moet het jonge België wel een zware tol betalen voor zijn prille vrijheid. Door het verdrag van de XXIV artikelen verliest het grote stukken van zijn grondgebied: Zeeuws-Vlaanderen, Noord-Brabant, het Overmaasse gebied (Nderlands-Limburg) en het 'Duitse' deel van Luxemburg.
Niet alle Belgen zijn onverdeeld gelukkig met de nieuwe situatie. De adel neemt tegenover de nieuwe koning een ijzige, afwachtende houding aan en in de steden roeren zich Oranje-gezinde kernen, die de handelspositie van België na de afscheuring uiterst somber inzien. Leopold I wil zich indekken. Als weduwnaar van Charlotte onderhoudt hij nog steeds uitstekende banden met Groot-Brittannië. Wat lijkt logischer dan iets steviger op Frankrijk te kunnen steunen, als tegenwicht voor de aanmatigingen van Holland en Pruisen? Met koele berekening gaat hij dus naar de hand dingen van Louise-Marie, de dochter van de Franse koning. Niet omdat hij dol op haar is, maar omdat het handig is een machtige schoonvader aan de zuidgrens te hebben. En omdat een monarchie niet kan zonder een dynastie. Tweeëntwintig jaar verschil in leeftijd is er tussen Louise-Marie en Leopold. Hij zou haar vader kunnen zijn! Maar dat is een overweging die niet ter zake doet. Niet in die kringen. Vorsten in die tijd plegen liefde en warmte te zoeken buiten het huwelijk, dat in de meeste gevallen gearrangeerd wordt. Vorstenkinderen zijn pionnen die al heel jong verschoven worden op een politiek schaakbord. Het spel dat daarbij wordt gespeeld is uiterst ingewikkeld en subtiel. Alle Europese vorstenhoven zijn al eeuwenlang met elkaar verbonden door verstandshuwelijken. Een coup de foudre komt zelden voor (en wordt vaak in de kiem gesmoord). Een groeiende genegenheid en liefde tussen gekoppelde vorsten is meegenomen, maar hoeft niet per se. Waar het om gaat is macht, geld, het bewaren of bereiken van een politiek evenwicht of overwicht, de bestendiging van een dynastie. Leopold I is een oude bekende van de Orléans. In zijn Parijse tijd was hij waak bij hen te gast en maakte de uitbundige kleine Louise ritjes op zijn knie. Een oom. Een held uit het leger van de machtige tsaar! Louise is een schalks en guitig meisje, met veel warmte grootgebracht. Ze adoreert haar vader ('le Péré') en heeft een zeer hechte band met haar moeder. Evenzeer als Marie-Amélie heeft ze een hekel aan schone schijn, werelds rumoer, protocol en uiterlijk vertoon. Ze is zeer godvruchtig en liberaal opgevoed, met een groot respect voor de grondwettelijke vrijheden. Louis-Philippe heeft aanzienlijke reserves tegenover het aanzoek van de Belgische koning. Leopold is een oude huisvriend. Maar het is Engeland dat hem op de Belgische troon heeft geholpen. Hij isbovendien een lutheraan. En hij heeft tegen Frankrijk gevochten en dát ligt nog maar al te vers in het geheugen. Leopolds kaarten liggen moeilijk in Parijs. Hij laat weten dat hij niet uit is op een bruidschat en hij belooft zijn kinderen katholiek op te voeden. Tenslotte geeft Louis-Philippe toe. Louise-Marie is ontzet. In haar ogen is Leopold een oude man, van wie ze een sexuele afkeer heeft. Ze ziet er als een berg tegenop koningin van de Belgen te worden. Ze wil niet op vijf dagreizen van haar geliefde ouders en haar broers en zusters gaan leven. Maar ze plooit zich naar de wil van haar vader.
Op 9 augustus 1832 wordt in Compiégne het huwelijk ingezegend, een keer volgens de katholieke ritus en een keer volgens de voorschriften van de Lutherse leer.
Het is wennen aan Leopold.
Aan die introverte, melancholische man, die alles doet om haar op haar gemak te stellen en lief voor haar probeert te zijn.
Het is wennen aan het wat benepen Brussel en aan het jonge België, dat nog aan zichzelf moet wennen.
 Ingekleurde staalgravure van de Belgische koninklijke familie. Van links naar rechts: prins Leopold, koning Leopold I, koningin Louise-Marie, prinses Charlotte en prins Philippe Koningin zijn is een vak, dat moet geleerd worden. Louise-Marie is als de dood voor bals, recepties en diners waar niemand zichzelf is en zij dus zichzelf niet mag zijn. Ze is bedeesd, maar noch blind noch dom. Met een kritische blik observeert ze haar nieuwe omgeving. In dagelijkse brieven aan Marie-Amélie schrijft ze rake dingen over personen en toestanden, over de moeizaam groeiende genegenheid met de koning, over haar heimwee naar Frankrijk, dat haar nooit zal verlaten. Vaak zit ze 's avonds alleen. Dan neemt ze de oude draad weer op. Ze is een fervente lezer. En ze tekent en schildert graag en vrij verdienstelijk. Leopich (zoals ze Leopold noemt) praat nooit over zijn drukke staatszaken. De buitenwacht denkt daar anders over. De redenering is simpel: België kan alleen bestaan zolang omdat Frankrijk dat wil en daarin heeft 'la Francaise' een stevige vinger in de pap. Koningen continueren zichzelf, dat zit er diep in. Ze kunnen sneuvelen of eindigen op het schavot, maar kinderloos blijven, nee. Leopold I is dolgelukkig wanneer hem op 24 juli 1833 een zoon wordt geschonken. Hij wordt naar zijn grootvader Louis-Philippe gedoopt, maar ze noemen hem 'Babochon'. Des te groter is 's konings verdriet wanneer de baby op 16 mei 1834 sterft. Voor de tweede keer verliest hij een zoon en in zijn wanhoop denkt hij voor zijn opvolging aan één van zijn Coburgse neven. Maar op 9 april 1835 wordt Leopold (II) geboren, die zich als kind al ontpopt tot een gewiekst kereltje dat zich al vroeg bewust is van zijn waardigheid. Op 27 maart 1837 krijgt prins Leopold er een broertje bij, Philippe ('Lipchen' en op 7 juni 1840 een zusje, Charlotte. Leopold is teleurgesteld over dat vierde kind. In België zijn meisjes van de opvolging uitgesloten en zelfs met twee zonen weet je het maar nooit. Maar al heel vlug steelt het klijne prinsesje zijn hart en wordt het de lieveling van papa. Vier zwangerschappen op acht jaar tijd hebben de koningin, toch al niet sterk van gestel en tenger gebouwd, uitgeput. Na de geboorte van Charlotte laat Leopold I haar steeds vaker alleen. Hij blijft soms dagen of weken weg. Dan gaat hij jagen of wandelen in Houyet, waar hij op het chateau d'Ardenne verblijft. Of hij vertrekt voor een kuur naar Wiesbaden. De koning wordt een dagje ouder, maar blijft een fysiek aantrekkelijke man... Het leven spaart Louise-Marie niet. Ze leeft met de voortdurende vrees dat le Pére het slachtoffer zal worden van een moordaanslag. Frankrijk blijft rumoerig en Louis-Philippe heeft veel vijanden. In 1839 sterft haar zusje Marie, ze is pas vijfentwintig. En in 1842 verongelukt de hertog van Chartres, haar lievelingsbroer. Louise-Marie voelt zich oud en ziek en eenzaam. En ze vergaat van heimwee. Bij de troonsbestijging van Leopold I is België virtueel failliet-de schatkist is leeg. Het is pas na de aanvaarding van de XXIV artikelen dat de koning een buitenlandse lening kan krijgen van 30 miljoen. In de industrialisering neemt België op het Europese vasteland het voortouw, maar door de scheiding van Holland is de jonge staat afgesneden van belangrijke afzetgebieden. Leopold I is zich daar pijnlijk van bewust en zal talrijke pogingen ondernemen om overzees gebied te koloniseren. Op de achtergrond werkt Louise-Marie om België uit het slop te helpen. Frankrijk vreest dat België in de armen van de Duitse Bond zal gedreven worden en de koningin pleit voor een tolunie met Frankrijk. Het einde van de veertiger jaren geven een economisch débacle te zien. België kent zwarte armoede. De cholera slaat toe. Er heerst massale werkloosheid, oogsten mislukken, de aardappelplaag leidt tot hongersnood. De ellende is zo groot dat op 18 mei 1847 in Gent de mensen voor brood ('de broodopstand'). Eexplosieve toestand. Honger is voedsel voor de revolutie. Het zijn mensen zonder eten die Bastilles bestormen. Niet alleen met koningin Marie-Amélie maar ook met koningin Victoria van Groot-Brittannië voert Louise-Marie een drukke briefwisseling, met vaak ingrijpende gevolgen op internationaal politiek vlak. Victoria is een nichtje van Leopold I (in haar brieven aan hem wordt hij steevast 'Dear Uncle' genoemd).
Het onevenwicht dat de Belgische Omwenteling heeft veroorzaakt in de Europese politieke verhoudingen mag niet onderschat worden. Het blijft jaren moeizaam schipperen tussen Nederland, Pruisen, Frankrijk en Groot-Brittannië. Nederland erkent de Belgische onafhankelijkheid pas in 1839. Maar Pruisen blijft sceptisch. Frederik-Willem IV vindt dat België teveel aanleunt bij Frankrijk, dat volgens hem overigens op instorten staat. De Belgische onafhankelijkheid kan alleen gewaarborgd worden door aansluiting bij de Duitse Bond, meent hij. In 1844 sterft de vader van prins Albert, de hertog van Saksen-Coburg en Gotha, en het jaar daarop reizen Victoria en Albert naar Coburg. Ze ontmoeten er Leopold en Louise-Marie. Met zijn vieren zijn ze de gasten van Frederik-Willem IV en de andere Duitse vorsten. Dit is niet zonder betekenis voor wat men later de Entente Cordiale is gaan noemen. Koningin Victoria heeft, een paar jaar daarvoor en via Leopold en Louise-Marie, al toenadering gezocht tot het huis van Orléans. Een voor de hand liggende zaak is dat niet. Frankrijk en Engeland zijn al eeuwen erfvijanden en de herinnering aan Waterloo en nog steeds levendig. Het wordt een soort samenzwering tussen Louise-Marie, koningin Marie-Amélie en koningin Victoria om de twee landen nader tot elkaar te brengen. 2 september 1843 wordt een historische dag. In aanwezigheid van Louise-Marie ontmoeten de Franse en de Britse koninklijke familie elkaar in Eu (Normandië). Wat meteen voor het nodige wenkbrauwgefrons zorgt in Pruisen, Oostenrijk en Rusland. Van Eu vaart het Britse koninklijk jacht naar Oostende en Victoria en Albert bezoeken Brugge, Gent, Brussel en Antwerpen. In 1844 brengt Louis-Philippe een succesvol tegenbezoek aan Windsor, wat door Pruisen en Rusland knarsetandend wordt bekeken. En Metternich zegt: 'Dat heeft de koningin van de Belgen toch maar mooi voor elkaar gekregen!' Louise-Marie heeft, vanachter haar schrijftafel, twee vliegen in één klap geslagen. Frankrijk is uit zijn isolement gehaald en België blijft uit de handen van de Duitse Bond. Pruisen likt zijn wonden. Een derde liberale revolutiegolf woedt door Europa. Op 24 februari 1848 komt Parijs in opstand. Louis-Philippe moet aftreden. De 'Spaanse huwelijken' hebben de verhoudingen tussen Parijs en Windsor aanzienlijk bekoeld. Maar het is getekend voor Victoria dat Louis-Philippe en zijn familie na een verwarde vlucht zonder meer asiel krijgen in...Claremont House, waarvan Leopold I nog steeds het vruchtgebruik heeft. 1848 is een revolutiejaar voor een groot stuk van Europa. Met opstanden in Berlijn en Wenen, Hongarije, Bohemen en Ierland en in talrijke delen van Duitsland. Zelfs Engeland wankelt, maar blijft overeind. Even dreigt de Franse opstand naar België over te slaan. De koffers van Leopold I staan alvast gepakt. Maar de verwachte chaos blijft uit.
Hij heeft last van migraine, is vaak depressief en humeurig en hij zoekt de eenzaamheid op. Hij gaat opeens twijfelen aan de juistheid van zijn beslissing om koning te worden van een volk van middelmatigen, te regeren over een land waar het altijd regent, waar het verdrag van de XXIV artikelen onbehoorlijk-grote happen uitgenomen heeft. Met Louise-Marie gaat het steeds slechter. In 1850 sterft le Pére en wordt ze zwaar ziek. Ze hoest voortdurend, heeft wekenlang buikloop en verzwakt zienderogen. Het is een publiek geheim dat Leopold I er allang een maitresse op nahoudt, madame Meyer. Een niet al te bescheiden jongedame, die op een steenworp van het paleis woont. Van praet, secretaris van de koning en Conway, intendant van de civiele lijst, maken zich ernstig zorgen, want Brussel wordt met de dag rumoeriger en maakt zich druk over 'de affaire'. Bij de maitresse van de koning worden de ruiten ingegooid. In regeringskringen wordt gevreesd dat de dood van de koningin weleens het einde van de monarchie zou kunnen betekenen. Begin september 1850 laat de koning Louise-Marie naar Oostende overbrengen, 'voor verandering van lucht'. Een onbegrijpelijke beslissing. De reis duurt vijf uur, het weer is bar, transport van de zieke is onverantwoord. Overal in België lopen de kerken vol met mensen die bidden voor hun koningin. Begin oktober worden in Brussel leger en rijkswacht in paraatheid gehouden, omdat er voor onlusten gevreesd wordt. Op 8 oktober arriveert Marie-Amélie in Oostende. Drie dagen later sterft haar geliefde dochter. In haar testament schrijft ze dat ze nooit van iemand anders heeft gehouden dan van haar koning en dat ze hoopt dat hij zal hertrouwen en met zijn derde vrouw gelukkig zal zijn. |
