Koning en Keizerrijken Koning en Keizerrijken  |
De communistenleider Santiago Carrillo noemde de nieuwe soeverein schamper 'Juan El Breve' (Juan de Kortstondige'). Enkele jaren later stak hij echter alleen nog maar de loftrompet over de Spaanse vorst die vandaag meer aanzien geniet dan de meesten van zijn collega's en van de monarchie in het Iberisch schiereiland een onomstreden modern instituut heeft gemaakt.
Juan Carlos II erfde van Franco in 1975 meer macht dan enige andere moderne monarch en toch heeft hij niet voor een autoritair bewind gekozen. Vanaf zijn tiende werd de op 5 januari 1938 in Rome geboren koning onder toezicht van generaal Franco in Spanje met ijzeren discipline opgevoed. Hij kreeg een militaire opleiding bij de land-, lucht-en zeemacht en een academische vorming aan de Universiteit van Madrid. Zijn ouders mocht hij alleen tijdens de vakanties zien.
Een traumatiche ervaring was het toen hij als jongeman bij het schoonmaken van een jachtgeweer zijn jongere broer Gonzalo dodelijk trof. Op 22 juli 1969 benoemde Franco hem tot Prins van Spanje, onder luid protest van Juan Carlos' vader, Don Juan, de graaf van Barcelona, die zichzelf als de wettige opvolger van zijn vader, de afgezette Alfonso XIII beschouwde. Het daaruit voortvloeiende familieconflict tussen vader en zoon werd pas na de troonbestijging bijgelegd. Ter gelegenheid van de verzoening verleende Juan Carlos, Don Juan de rang van ere-admiraal van de Spaanse Marine.
In zijn 29-jarig bewind heeft Juan Carlos II de monarchie in Spanje weer stevig verankerd. Dat is in de eerste plaats te danken aan zijn charisma en zijn joviale persoonlijkheid. Maar uiteraard hebben ook de andere leden van de dynastie, Koningin Sofia, de Prinsessen Elena en Cristina en Kroonprins Felipe door hun vlotte, moderne aanpak (en in het geval van de infantes door sprookjesachtige huwelijken en snelle gezinsuitbreiding) bijgedragen tot het welslagen van het koninklijk charme-offensief.
Jarenlang hield Koningin Sofia zich discreet op de achtergrond. Tegenwoordig speelt ze een meer geprofileerde rol aan de zijde van haar man. De kunstzinnige vorstin neemt vooral de artistieke en culturele representaties voor haar rekening. De Belgische socialistische voorman Andre Cools zei ooit in verband met Koning Boudewijn: 'Le roi, c'est la reine'. Die boutade gaat ook op voor het Spaanse vorstenpaar. Zij vullen elkaar goed aan. Dat blijkt ook uit haar helaas niet in het Nederlands vertaalde biografie 'La Reina' waarin de Spaanse koningin openhartig vertelt over haar leven met Juan Carlos en aan het Hof.
Vooral de passages over de kennismaking met haar echtgenoot staan boordevol anekdotes. Bij de eerste kennismaking in 1954, tijdens een door haar moeder, Federika van Griekenland georganiseerde cruise langs de Griekse eilanden (beiden waren toen 16 jaar) sloeg er nog geen vonk over. Het werd pas menens bij het huwelijk van Edward, de Hertog van Kent, met Katherine Worsley in juni 1961 in York. Juan Carlos stal er niet alleen de show door zijn favoriete schuine moppen te tappen maar tijdens een van de vele nachtelijke uitstappen praatten hij en Sofia ook over serieuze onderwerpen.
'Ik realiseerde me dat Juan Carlos een man met meer diepgang was dan dat hij leek', zei zij. Tot dan toe had ik steeds gedacht dat hij een oppervlakkig fuifnummer was. Ik begon hem te bewonderen om het feit dat hij ondanks de moeilijke omstandigheden, gescheiden van zijn ouders en levend onder militaire dictatuur in een land waar zijn vader niet welkom was, toch zijn vrolijkheid bleef bewaren'.
Korte tijd later vroeg Juan Carlos Sofia ten huwelijk. Op zijn eigen spontane, luchtige manier.
'In Hotel Beau Rivage in Lausanne wierp hij me een pakketje toe en riep 'Sofie, vangen'. In het pakketje bleek een ring te zitten met twee robijnen en een rij diamanten. Dat was zijn aanzoek'.
Voor het huwelijk gesloten kon worden, moesten er heel wat opstakels worden overwonnen. Zoals de positie van Franco die ooit tegen de persoonlijke adjudant van Juan Carlos had geroepen: 'Geen sprake van dat de prins ooit met een Griekse prinses trouwt'. Franco was er immers heilig van overtuigd dat Sofia's vader, Koning Paul van Griekenland lid was van de door hem gehate Vrijmetselarij. Maar ook de kerk lag aanvankelijk dwars. Sofia was Grieks-orthodox, Juan Carlos rooms-katholiek en dat leverde onoverkomelijke problemen op met de huwelijksceremonie. Paus Johannes XXIII bracht uitkomst door tegen alle regels in toe te stemmen in een dubbele plechtigheid: 'Het beste huwelijksgeschenk dat de paus ons kon geven', oordeelt Sofia ook nu nog. Onderlinge ruzies stelden de verloofden verder op de proef.
'Tijdens het zeilen in de zomervakanties hadden we regelmatig met elkaar overhoop gelegen. Als Juanito het op zijn heupen kreeg kon hij erg autoritair en bevelerig zijn. Als ik een fout maakte bij het zeilen, werd hij witheet van woede. Ik dacht als we trouwen ondanks die ruzies, zijn we gepokt en gemazeld voor de rest van ons leven'.
De ruzies bleken geen belemmering te zijn. Op 14 mei 1962 werd het huwelijk in Athene bezegeld. Sofia:
'Het was geen politiek huwelijk tussen vorstenhuizen. Ik zou me zoiets nooit laten opleggen. Ik was verliefd en gelukkig'.
Na het huwelijk brak de moeilijkste periode voor het paar aan. Sofia sprak toen nog geen woord Spaans en het prinselijk paar was gedwongen uiterst behoedzaam te maneuvreren in de schaduw van Franco. Er bestond aanvankelijk grote onzekerheid over de toekomst en Franco's uiteindelijke keuze voor Juan Carlos dreef een wig in de relatie tussen vader en zoon die jarenlang niet met elkaar spraken. Voor de verstokte aanhangers van de Generalisimo vormde Juan Carlos trouwens geen enkele garantie op voortzetting van het regime. Bij rondreizen in Spanje werd het prinselijk paar geregeld bekogeld met aardappele of eieren. Een van de meest opmerkelijke passages in 'La Reina' is het beeld dat Juan Carlos van zijn eigen vrouw schetst:
'We zijn zo verschillend als de dag en de nacht. In alles. Ik ben ongecompliceerd, extravert. De koningin is in zichzelf gekeerd. Als je tegen haar iets zegt, blijft ze daar lang over nadenken. Zij is absoluut niet haatdragend. En jaloers? Op haar manier, op een elegante manier. Ze is jaloers met waardigheid. Ze heeft veel interesses. Kunst, filosofie, humanitaire zaken. Maar voor huishoudelijke werkzaamheden, heeft ze veel minder belangstelling. Soms probeer ik haar op de kast te jagen door op te merken: 'Vrouw, schenk eens wat meer aandacht aan het huis'.
Tegen de achtergrond van de geruchten over de buitenechtelijke escapades van haar man praat de koningin over haar huwelijk in termen van gezond verstand.
'Onze relatie is een vriendschap geworden, een erg sterke vriendschap. Ik ben zijn gezellin, zijn reisgenote. We zullen altijd samen verder reizen'.
Juan Carlos II had kunnen heersen als een despoot. In plaats daarvan stelde hij in overleg met zijn regering en zijn Belgische collega Boudewijn I een nieuwe grondwet op waardoor hij zijn persoonlijke macht inperkte. Dat hij een democratisch koning wilde zijn, bewees hij ook toen 200 leden van de Guardia Civil onder leiding van kolonel Lejandro Tejero Molina het Spaanse parlement bestormden op het moment dat daar gestemd werd over een nieuw regeringsprogramma. De putschisten, voor het meerendeel naar Franco regime hunkerde stafofficieren, hielden de 350 leden van de Cortes onder schot. Met getrokken pistool verkondigde Tejero dat hij alle parlementsleden in gijzeling nam tot er een regering van militairen was gevormd. Tegelijkertijd riep generaal Jaime Milas del Bosch in Valencia de uitzonderingstoestand uit.
Pantserwagens ratelden dreigend door de straten van de stad. Het scenario voor de staatsgreep ging ervan uit dat Juan Carlos automatisch de kant van de putschisten zou kiezen. De hele operatie mislukte door de afwijzende houding van de koning die in het uniform van opperbevelhebber van de krijgsmacht via de televisie het leger opriep tot loyauteit tegenover de wettig verkozen regering. Terwijl Juan Carlos die ingrijpende en beslissende oproep deed, keek zijn zoon Felipe de hele tijd toe. De koning wilde dat zijn opvolger die situatie van het begin tot het einde meemaakte. Vandaag herinnert de kroonprins zich nog altijd het optreden van zijn vader in die nacht van 23 februari 1981 als zijn eerste grote levensles in democratie.
Na achttien bange uren lieten kolonel Tejero en zijn medestanders de gegijzelde parlementsleden gaan. Zij werden gearresteerd en 33 van hen kregen zware gevangenisstraffen. Vandaag, na bijna 29 jaar bewind mag de koning een potje breken bij zijn onderdanen. Iedereen kent zijn passie voor motoren, snelle wagens en mooie vrouwen, maar men praat er vergoeilijkend over of men bedekt ze met de mantel der discretie.
Niemand had nog een comeback van de monarchie in het republikeinse Spanje verwacht. Juan Carlos' grootvader, Koning Alfonso XIII, die aan meer dan een dozijn moordaanslagen ontsnapte, verliet na de voor hem desastreuze volksraadpleging van 13 april 1931 het land 'om een burgeroorlog te vermijden'. Toen hij in Cartagena aan boord van een Spaanse oorlogsbodem kwam, sprongen twee marine-officieren in de houding en riepen 'Leve de koning'. Alfonso lichtte beleefd zijn hoed en antwoordde: 'Leve Spanje'. Tot op het laatste moment probeerden zijn aanhangers hem ervan te overtuigen dat de monarchie nog te redden was als hij troonafstand zou doen ten voordele van zijn zoon Don Juan, (de vader van de huidige koning) die algemene ympathie genoot.
'Ik al nooit aftreden, wat er ook gebeure', bezwoer Alfonso XIII. 'Ik ben ervan overtuigd dat de moeilijkheden in mijn land niet meer zijn dan een storm in een glas water. Als het volk weer kalm is, zal ik terugkeren'.
Later constateerde hij niet zonder zelfspot:
Dankzij mij is Spanje een republiek. Als kind vond ik het prettig mijn moeder te pesten en dan riep ik: 'Leve de republiek'. Zoiets kan een koning zich niet ongestraft permitteren'.
Tot op de laatste dag van zijn leven klampte Alfonso XIII zich vast aan de hoop dat zijn volk hem zou terugroepen. Tien jaar lang wachtte hij met heilige overtuiging op een oproep die niet kwam. Na zijn dood in 1941 werd zijn zoon Don Juan de officiele troonpretendent. De monarchisten moesten echter nog ruim 34 jaar wachten voor Spanje weer geregeerd werd door een gekroond hoofd. Ruim vijf jaar na Juan Carlos' troonsbestijging, meer bepaald op 20 januari 1980, stonden in het besneeuwde berglandschap rond Madrid vier generaties van het Spaanse vorstenhuis bij elkaar.
In het El Escorialklooster, op meer dan 1.000 meter hoogte, werd na bijna veertig jaar het stoffelijk overschot bijgezet van de in Rome overleden Koning Alfonso XIII. Zijn herbegraving werd bijgewoond door zijn zoon Don Juan de Borbon, zijn kleinzoon, Koning Juan Carlos II en zijn achterkleinzoon, Felipe. Korte tijd later ging de herbegraving van Koningin Victoria Euenia die op 14 april 1969 in Lausanne overleed, naast haar man Alfonso met groot ceremonieel gepaard. De kranten berichtten erover alsof de verbanning van de Spaanse Borbons een onvergeeflijke historische blunder was geweest. Maar als Alfonso XIII de charme en de demoncratische ingesteldheid van zijn kleinzoon had gehad, zou het waarschijnlijk nooit tot een verbanning gekomen zijn.
Dankzij de populariteit van het huidige vorstenhuis lijkt de toekomst van de Bourbon-dynastie op de spaanse troon veiliggesteld.
'El Rey' en 'La Reina' scoren hoog bij alle lagen van de bevolking.
Uit diverse enquetes is gebleken dat de Spanjaarden een machtswissel momenteel niet op prijs zouden stellen.
Hoewel Juan Carlos en Sofia pas 66 en 65 zijn en kerngezond, delen ze steeds meer taken met hun kinderen Elena, Cristina en vooral met Felipe, die binnenkort in het huwelijk treed met de journaliste Letizia Ortiz.
