Koning en Keizerrijken Koning en Keizerrijken  |
Als jongetje van zes, in 1948, zag ik koningin Juliana voor het eerst: zij maakte haar blijde intocht door het geteisterde Rotterdam van toen, hoewel Tuindorp Vreeswijk, waar ik opgroeide, ongeschonden bleef. Zij treed in een open auto, geflankeerd door gemotoriseerde politie, over de Groene Zoom. Mijn oudste broer was padvinder en moest elders aantreden om te salueren en ik heb hem nog gek gekregen door hem te vertellen dat ik haar een handje mocht geven. Ik loog door mijn donder heen, maar ik was toen al een uitstekend acteur, dat mag duidelijk zijn.
Dat handje is later een klapzoen geworden die tot op heden nog daverend doorklinkt. Die zeer gemeende zoen op Juliana's zeventigste verjaardag in 1979, tijdens het televisieprogramma Alstublieft Majesteit, is zo'n beetje nationale folklore geworden, want het beroemde fragment wordt toch zeker tien keer per jaar uitgezonden. Haar overlijden vervulde me met grote weemoed, terwijl ik heel goed weet dat we niet moeten zeuren. Koningin Juliana is bijna 95 jaar geworden, ze functioneerde tot op hoge leeftijd nog uitstekend, speelde toneel en leerde dijken van rollen uit haar hoofd, tot dat hoofd niet meer wou.
Veel bekende en onbekende Nederlanders hebben haar herdacht. Op tv en radio, in de kranten en bladen. 'Menselijke benadering', 'sociale betrokkenheid', 'een gewone Koningin', 'een warm mens', een vrouw die, als zij niet tot het hoogste ambt zou zijn geroepen, het liefst maatschappelijk werkster of toneelspeelster had willen worden. Welnu, in haar zware beroep heeft zij beide talenten gecombineerd. Maar Juliana was natuurlijk veel meer dan een zorgzame moeder des vaderlands. Zij was ook politiek een krachtige vrouw, zich heel bewust van de veranderde maatschappij, die heel wat voor elkaar kreeg bij de regeerders van toen.
Een moedig mens ook. Goed, ze was nu eenmaal Koningin der Nederlanden en dat zou ze weten ook. Dat heeft haar grote persoonlijke offers gekost. Maar plichtsbetrachting is haast synoniem aan Oranjes. Onze huidige soevereine zet die lijn bekwaam door, gelukkig. En over Alex en zijn lieve vrouw maak ik me ook geen zorgen.
De oude koningin was wars van protocol. Ze kon er uiteraard niet altijd onderuit, maar probeerde het wel. Het achteruitlopend de kamer verlaten, het achteruitlopend het bordes afgaan, ze vond het belachelijk en gevaarlijk. Tijdens die inmiddels beroemde tv-uitzending ging ik achteruitlopend de trap op en daar heeft ze onbedaarlijk om gelachen. Eindelijk iemand die het snapte, zal ik maar zeggen. Ze vond het zo heerlijk dat er een onderdaan was die de Bovendaan op die manier serieus nam. Mijn conference is destijds baanbrekend genoemd en misschien was dat ook wel. Maar ik moet erbij zeggen dat ik toch een beetje Hansje in Bosbessenland was.
Ik was cabaretier en gewend om alles te zeggen wat er in me opkwam. Ik heb dan ook mijn teksten niet ingeleverd bij de Rijksvoorlichtingsdienst, zo slim was ik wel. Bij de camerarepetitie fungeerde Gerrit den Braber als koningin, op stoel 27, midden eerste rij Haags Concertgebouw, capaciteit 2300 mensen. Hare Gerrit We maakten bizarre grappen die de basis vormden voor de uitzending. Het hoofd van de RVD zag ik ter plekke affikken 'Meneer Brink!! Dat gaat u toch niet zeggen!! Ik zei maar van niet. Ik mocht ook niet als eerste het woord richten tot Hare Majesteit. Ik moest wachten tot zij begon.
Toen heb ik geantwoord dat er dan geen sprake kon zijn van enige uitzending, omdat de koningin natuurlijk nooit als eerste iets zou zeggen. Ik had me wel voorbereid op de presentatie van het programma, maar niet echt op de conferece. Wel had ik de acht namen van prins Bernhard op mijn vingertoppen geschreven: Leopold, Frederik, Eberhard, Julius, Coert, Karel, Godfried, Pieter, zodat ik die op mijn vingers kon natellen. 'Koninklijke Hoogheid, toen u werd gedoopt, moesten ze het water drie keer bijvullen!' Soms heb je dat geluk in je leven, je kunt op een bepaalde manier een wat stijve en ijzige sfeer omdraaien in een warm samenzijn.
En dan kun je het hebben over de gouden caravan, in plaats van de Gouden Koets. Dan kun je aan de koningin vragen wat voor soort jurk ze draagt, ten behoeve van de radioluisteraars in de rijksdelen: 'Het is zijde, hé...' zei ze. Waarop ok riep dat ik wel dacht dat het geen katoentje van de Albert Cuyp zou zijn. Hoe dan ook, de koningin vond het allemaal enig en dus vond iedereen het enig en ik was de dag na de uitzendig koninkje van het bal. We speelden in Arnhem, de avond van de uitzending. In de pauze belde Mies op, de andere ochtend Wim Kan, Toon Hermans, Seth en Paul van Vliet en nog heel veel andere collega's en ik dacht: O jee, ik heb gescoord... Wat ik al zei, Hansje in Bosbessenland.
De koningin vroeg of ik de band van de uitzending wilde opsturen. Willem-Alexander, twaalf jaar toen, wilde weten of ik mascara op mijn wimpers had, wat overigens niet het geval was. De prinsessen, de schoonzoons dromden naar me toe toen de klus was geklaard en het drong niet echt tot me door. Ik had nog een snelle hap te doen met Henk van der Meyden en daarna spelen in Rotterdam, die toevalligheid dringt nu pas tot me door.
Het heeft allemaal kunnen gebeuren, omdat koningin Juliana haar koningschap een menselijke, begrijpelijke proportie heeft gegeven. We konden dicht bij haar komen, ze leek op je moeder. Daarom durfde ik haar ook te zoenen, omdat ik mijn lieve moeder ook hartelijk kus. Ze was familie van je. Zijzelf zocht oprecht contact met mensen en de mensen dus ook met haar. Zij was een vorstin die bij haar tijd hoorde: de wederopbouw na de oorlog, de reuring van de jaren zestig en zeventig, een tijd die inderdaad een maatschappelijk werkster nodig had, menselijk, hartelijk, sociaal. En als je kennis neemt van haar levensloop, haar opvoeding, dan mag het een wonder heten dat Juliana geen verknepen en verbitterd mens is geworden.
Ik bedoel maar, Wilhelmina was beslist een dominante moeder, die haar ijzeren taakopvatting per se wilde overbrengen op haar enige dochter. Nou, dat is gelukt, maar ten koste van veel. En toch is zij dat zachtaardige, pacifistische, toegankelijke mens gebleven. Toen ze ging studeren in Leiden kwam zij eindelijk een beetje los van die wurgende paleisomheining, al zaten er in haar koffertje nog Jaeger-onderbroeken. Ze heeft dat allemaal veranderd, ze heeft eigen keuzes gemaakt en naderhand heeft prins Bernhard haar daar erg bij geholpen.
Na hun huwelijksreis, die drie maanden duurde, kwam een geheel nieuwe prinses Juliana in Nederland aan. Een zelfbewuste, modieuze jonge vrouw die het tutje van toen ver achter zich liet. Ik heb, als zo veel mensen, mooie herinneringen aan haar en ik ben blij dat het niet bij die ene kus is gebleven. Ik heb haar daarna nog een aantal keren mogen ontmoeten. Ze kwam bijvoorbeeld naar onze voorstellingen, dol op theater als ze was. In de pauze gezellig in de artiestenfoyer. Ik liet dan een toilet extra boenen, omdat artiesten altijd naast de pot piesen. Ze heeft er nooit gebruik van gemaakt, koninginnen hebben namelijk een getrainde blaas. Maar lekker met een sherry'tje en een sigaretje tussen ons in: 'Meneer Brink, u moet toch eens iets voor me schrijven...'
De laatste keer dat ik haar zag, was bij haar thuis, op Soestdijk, in de bibliotheek, de woonkamer. Ze schonk zelf de koffie in en propte koekjes bij me naar binnen. Toen al zei ze dat ze problemen had met haar geheugen, het korte-termijngeheugen. We hebben toen lang zitten praten over de oorlog. Dat lange-termijngeheugen bleek nog uitstekend. Ik vroeg haar hoe het was om terug te komen in een ontredderd en definitief veranderd Nederland. Daar vertelde ze zo boeiend over dat ik het jammer vond dat er geen camera bij was, het zou een top-interview geworden zijn.
Nog iets anders schiet me te binnen: We waren eens bij de premiére van een circus. Na afloop zei ze dat ze zo graag eens 'achter' zou willen kijken. Ik riep: 'Kom mee!' Met haar lakschoenen struinde ze door de berenstront. Een paar Russische acrobaten hieven een Wolgalied aan. Ze vond het enig. Inmiddels was de tent in rep en roer, want de prinses was verdwenen. Ze kreeg na afloop een soort standje van haar hofdame: 'Prinses, we moeten nu toch echt naar huis!' Waarop de prinses tegen mij zei: 'Hoort u het nou, ze bedillen me!'
Toen ze haar aftreden bekendmaakte, speelden we die avond onze musical Maskerade in Haarlem. Haar naam kwam voor in de show en toen onze eerste actrice Henny Orri die uitsprak, ging er een golf van 'Ach...' door de zaal. Op de dag van Juliana's overlijden, 20 maart, speelden Liesbeth List en ik ons Hemelbed in Delfzijl, de postzegel van Nederland. Even tussendoor, ik herinner me opeens een grapje dat ik toen in die uitzending maakte: 'Majesteit, we kennen elkaar niet echt, u mij van AVRO'S Puzzeluur en ik u van de postzegels...' Want ze keek trouw naar Puzzeluur, had ik gehoord.
Ik heb onze oude koningin voor de voorstelling herdacht.
Een Nederlands staatshoofd wordt niet gekroond, zoals in Engeland.
Het staatshoofd wordt ingehuldigd en legt de eed op de grondwet af.
Onze grondwet die heeft bepaald dat mijn Frank mijn man is.
Ik noem maar wat.
Juliana heeft gezworen die wet te eerbiedigen: 'Zo waarlijk helpe mij God almachtig'.
Ze heeft het fantastisch volbracht, zoals een goed koning schuldig is te doen.
De letterlijke tekst van haar eed.
En dat was ze, een 'goede koningin'.
Meer dan dat.
Dag lieve Juliana, bedankt voor heel veel!
