Johann Strauss Jr. (1825-1899)

Het verhaal van Johann Strauss Jr. begint bij zijn vader en naamgenoot. Deze werd in 1804 geboren, en kreeg als kleine jongen zijn eerste viool. Maar muzikanten genoten in die tijd weinig aanzien en daarom moest hij boekbinder worden. Johann Sr. liep meteen weg bij zijn leermeester en vond onderdak bij een kennis van de familie. Daar werd hem het echte vioolspelen bijgebracht, en toen was hij niet meer te stoppen. Johann Strauss Sr., die onder meer de bekende Radetzky-mars componeerde, werd stilaan beroemd.

Er zwermden vele vrouwen om hem heen, maar hij moest trouwen toen Anna Streim, dochter van een cafébaas, zwanger was. Op 25 oktober 1825 werd zoon Johann geboren, en na hem volgden er nog vijf kinderen. De stijgende populariteit van Johann Sr. legde een grote druk op het gezin. De kinderen zagen hun vader zelden, al had dat niet alleen te maken met musiceren: hij kreeg in 1835 nog een zoon bij Emilie Trampusch, een jonge modeontwerpster. De altijd rusteloze Strauss pendelde nu van de een naar de ander. De sterke Anna was de spil en het rustpunt in het 'officiele' gezin, dat echter langzamerhand uiteen viel: in 1843 maakte een scheiding een eind aan het huwelijk.

Johann Jr. ontdekte een piano in het zomerhuisje van zijn oma, en componeerde zijn eerste wals toen hij zes was. Alle kinderen kregen muziekles, maar vader Strauss wilde niet overgevleugeld worden. Daarom verbood hij zijn zoon Johann om muzikant te worden, en stuurde hem naar het duurste gymnasium van Wenen. Moeder Anna, die zijn talenten herkende, liet hem stiekem lessen nemen (nota bene bij de eerste violist van zijn vader!). Tijdens de lessen oefende Johann voor de spiegel de elegante houding, die zo kenmerkend voor hem zou worden. Op zijn negentiende stelde Johann Jr. een orkest van vijftien man samen, waarmee hij op 15 oktober 1844 debuteerde in Casino Dommayer. Dit was uitgerekend de plek waar zijn vader dusver dé ster was. Zijn eerste optreden sloeg in als een bom, en vervolgens trad hij overal op voor volle zalen.

Shani, zoals Johann Jr. door zijn vereersters werd genoemd, ontplooide zich als violist, dirigent en componist. Zijn woedende vader distantieerde zich van hem via een advertentie in de krant, en probeerde redacteuren om te kopen. Tefergeefs. Johann Strauss Jr. werd zijn vaders grootste concurrent en een krant maakte dat duidelijk met een vette kop: "Goedemorgen, Johann Strauss zoon! Welterusten, Johann Strauss vader!" Er ontstond een verbitterde strijd, maar uiteindelijk besloot de verbolgen vader met zijn zoon samen te werken. Al was het niet van harte... Eind september 1849 overleed vader Strauss aan roodvonk. Johann Jr. had iets tegen begrafenissen en liet zich niet zien. Al snel voegde Johann zijn orkest en dat van zijn vader samen. Binnen korte tijd lag Wenen aan zijn voeten. In 1854 speelde hij op het bruiloftsbal van Keizerin Sissi en gaf concerten in het buitenland. Hij betrok daarbij zijn jongere broer Josef en de knappe Eduard.

De familie Strauss werd toonaangevend in het Weense muziek: het orkest groeide uit tot een florerend familiebedrijf. Ze bespeelden elke zaal, en op hoogtijdagen, zoals carnaval, werd het orkest in drieën gedeeld. Zo kon de familie Strauss dagelijks zo'n zes feesten bedienen.

Johann & Jetty

En natuurlijk was moeder Anna ook fel tegen het huwelijk en Johann gaf uiteindelijk toe. Ook Amerika bejubelde de Jonge Strauss als een popster en opnieuw waren vrouwen zijn grootste fans. Ze hielden niet alleen van zijn muziek, maar ook van zijn elegante verschijning. Hij trad op voor 30.000 bezoekers met een orkest van 1000 muzikanten, en werd achtervolgd door handtekening-en souvenirjagers. Talloze vrouwen wilden een van zijn donkere lokken. Om aan die wens te voldoen, werd zelfs zijn hond, een zwarte Newfoundlander, kaalgeknipt. Terwijl Johann in het buitenland triomfen vierde, liet hij de leiding van het Weense orkest steeds vaker over aan Josef en Eduard. Zij traden vrijwel iedere avond op.

De zomer van 1862 bezorgde Wenen een sensatie: Johann ging trouwen. Uitverkorene was de zeven jaar oudere operazangeres Henriëtte Treffs, een imposante, temperamentvolle vrouw met prachtig haar en donkere ogen. Deze vrouw, eigenlijk een soort vervanging van zijn moeder, had voor Schani haar rijke adellijke minnaar verlaten en haar zeven kinderen naar hun respectievelijke vaders gebracht. Na een eenvoudige bruiloft ging het paar dicht bij moeder Anna wonen, die haar invloed minder zag worden. Want 'Jetty' werd niet alleen een toegewijde echtgenote, maar behartigde tevens alle artistieke belangen van haar man. Ze veranderde zelfs de coupe van zijn baard en zorgde ervoor dat hij zich eleganter ging kleden. Het huwelijk betekende echter niet dat hij een brave huisvader werd. Vrouwen bleven liefdesbrieven sturen en Johann bleef een flirt. Jetty keek de andere kant uit, maar klaagde in brieven aan vrienden.

Voor Johann was 1870 een droevig jaar: binnen korte tijd stierven zijn moeder, een tante en zijn broer Josef. Johann bezocht geen enkele begrafenis, maar nam wel de voogdij van zijn nichtje op zich, de twaalfjarige Karoline. Zijn schoonzus gaf hij de inkomsten van de laatste concerten, in ruil kreeg Johann de muzikale erfenis van Josef. Eduard was daar niet blij mee, en snel werd er geroddeld dat Johann de ideeën van zijn broer had gestolen. Johan componeerde vlijtig verder en schreef vlotte werken als de Tritsch-Tratsch-polka en An der Schönen blauen Donau, de beroemste wals ter wereld. In de negentiende eeuw was dit in Oostenrijk het meest gespeelde stuk en werd het een soort nationale hymne.

Johann had met zijn walsen de wereld veroverd, maar Jetty begon haar man los te werken van het vermoeiende bestaan als dirigent en violist van tuin-en zaalconcerten. Operettes, dat was de toekomst, ook financieel. In hun zomervilla vlak bij Schönbrunn, waar ook keizerin Sissi in de zomermaanden verbleef, schreef Johann Strauss binnen zes weken Die Fledermaus. Jetty kreeg gelijk: de premiére op paaszondag 1874 was een daverend succes en tot op heden is dit de meest gespeelde operette ter wereld. Ook 'hits' als Der Zigeunerbaron en Eine Nacht in Venedig kregen een vaste plaats op zijn repertoire. Zelfs keizer Franz Josef, die Strauss in het begin van zijn carriére als lichtzinnig, onzedelijk en verkwistend bestempelde, was aanwezig bij de premiére van Fürstin Ninetta. Acht jaar na zijn moeder stierf Jetty aan een beroerte. Ze was zestig jaar.

Lily Dittrich

Na de breuk met Lily wilde Strauss alles opgeven en vertrekken uit Wenen. Maar hij bleef, en ontmoette de jonge weduwe Adele Deutsch. Het duurde niet lang of ze trokken samen met haar dochtertje Alice in zijn huis. Wenen was een tolerante stad en nam net zo min aanstoot aan dit 'wilde huwelijk', als destijds aan de levensstijl van Jetty voor ze met Strauss trouwde. Ter gelegenheid van zijn veertigste jubileum werd Johann zelfs ereburger van de stad. Bij Adele voelde Strauss zich thuis, al was ze nog jonger dan Lily. Maar zij was wel in staat om haar man bij te staan in zijn muzikale leven, en zorgde ervoor dat hun huis een verzamelplaats voor kunstenaars en diplomaten werd. Strauss speelde graag kaart (vooral tarot) en biljart met zijn vrienden en herontdekte een oude hobby: tekenen. Het geld stroomde al vanzelf binnen en Strauss werd steeds rijker.

Twaalf dagen voor zijn dood dirigeerde Johann in de Weense Staatsopera Die Fledermaus, maar kwam niet verder dan de overture. Hij overleed op 4 juni 1899. Wenen zag zwart van de mensen die hem de laatste eer bewezen toen de begrafenisstoet door de stad trok. Na zijn overlijden ontfermde Adele zich vol overgave over de artistieke en materiële erfenis van haar man. Dankzij haar werd Wiener Blut voltooid en ging, deze operette in premiére. Eenendertig jaar later werd Adele naast haar 'walskoning' begraven op het Zentralfriedhof, in hetzelfde eregraf waar Johann's vader en zijn drie broers hun laatste rustplaats vonden.